پڕۆگرام

دەروازە

له‌ هه‌لومه‌رجێكى جیهانى گۆڕدراوداو , له‌ بارودۆخێكى سیاسى ئاڵوگۆڕدیوى عێراق و , هه‌تا ڕاده‌یه‌ك له‌ ناوچه‌كه‌شدا, كه‌ جیهانگیرى سایه‌ى سیاسى , ئابورى , ته‌كنه‌لۆژی و میدیایى به‌سه‌ر سه‌راپاى جیهاندا په‌خشه‌ : ئه‌م جیهانگیریه‌ش , دواى ئه‌وه‌ى له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌مه‌وه‌ , شۆڕش و پڕۆسه‌ى دیموكراسى گه‌یانده‌ ئاستێكى باڵاى ئابورى , سیاسى , كۆمه‌ڵایه‌تى , مافى ژنان و سه‌ربه‌ستیه‌كانى تاك و كۆ : هه‌تا ئێستا , سه‌ره‌ڕاى قه‌یران و , ته‌گوچه‌ڵه‌مه‌كان و , جیاوازى چه‌وساندنه‌وه‌ چینایه‌تیه‌كان , نه‌ك دیموكراسى و سه‌رمایه‌دارى , دوچارى داڕمان و داڕوخان نه‌هاتن , به‌ڵكو, ستراتیژى دیموكراسى و بازاڕى ئازاد , پێشكه‌وتنیان گه‌یشتۆته‌ ئاست و ئاڕاسته‌یه‌ك , ئیتر ناتوانن ده‌ستكه‌وته‌كانى شارستانیه‌تى دیموكراسى , له‌ چوارچێچوه‌ى ڕۆژئاوادا مۆنۆپۆڵ بكه‌ن: به‌ڵكو ده‌بێ له‌ دواى جه‌نگى سارده‌وه‌ , بۆ ته‌واوى جیهانیشى بگوازنه‌وه‌ . ئه‌مه‌ش, نه‌ك ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى دیموكراسى و مافى مرۆڤ و ئازادیه‌كان, بۆ تێكڕاى به‌شه‌ریه‌ت گرنگن, به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ كۆى سیسته‌مى سه‌رمایه‌دارى, له‌ پاراستن, پێشكه‌وتنى دیموكراسى, ئازادى و ئاسایشى جیهانیش, پێویستى به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ى ته‌كنه‌لۆژیاو شارستانیه‌تى نوێى دیموكراسییه‌ , بۆ جیهان. جیهان..سه‌رانسه‌ر , له‌ باكورو باشوره‌وه‌, بۆ ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواى گۆى زه‌وى. له‌ هه‌لومه‌رجێكى هه‌ژاوى ئاواى هه‌ناوى جیهان و جیهانگیریدا, له‌ كوردستانى عێراق و له‌ناو قه‌واره‌ى ئێستاى عێراقدا, ڕۆژانى ( 1 - 14 \6 \2010 ) له‌ شارى سلێمانیدا, یه‌كێتیى نیشتمانى كوردستان, سێیه‌مین كۆنگره‌ى له‌ژێر دروشمى: (به‌ره‌وگۆڕانكاری و چه‌سپاندنى یه‌كێتى ناو یه‌كێتى) بۆ (1671) ئه‌ندامى كاراى خۆى به‌ست. تیایدا , ئه‌م په‌یڕه‌وو پرۆگرامه‌, په‌سه‌ند كرا. به‌مه‌ش هه‌تا سىَ ساڵى دیكه‌, ئه‌م په‌یڕه‌وو پرۆگرامه‌ , دورنماى فه‌لسه‌فى, ئایدیۆلۆژى, سیاسى و په‌یكه‌رى ڕێكخراوه‌یى یه‌كێتییه‌: كه‌ سه‌ره‌نجامى دیالۆگى ئازادانه‌ى زیاتر له‌ (1000) ئه‌ندامى كۆنگره‌, له‌ناو كۆنگره‌و كۆمیته‌كانى كۆنگره‌دا, په‌سه‌ند كراوه‌ . به‌راوردێكى بابه‌تى , بڕگه‌كانى ئه‌م په‌یڕه‌و و پڕۆگرامه‌, له‌گه‌ڵ په‌یڕه‌و و پڕۆگرامى دوهه‌مین كۆنگره‌ى یه‌كێتى , به‌سانایى گۆڕانكارى هه‌مه‌لایه‌نه‌ ده‌رده‌كه‌وىَ . ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ش , داخوازى په‌نگخواردوى ساڵه‌هاى بنكه‌كان و دڵسۆزانى یه‌كێتى بون , كه‌ خۆش به‌ختانه‌ هێنرانه‌ دى .ده‌مێنێته‌وه‌ بڵێین : هه‌تا چواره‌مین كۆنگره‌ , ڕاده‌ى پابه‌ند بوون به‌ په‌یڕه‌و و پڕۆگرام و بڕیارو ڕاسپارده‌كانى كۆنگره‌: به‌ڵكو , چۆنیه‌تى جێبه‌جێكردنیان له‌بۆته‌ى خه‌بات و كرداردا, ئه‌ركى مێژوویى ئۆرگانه‌كانى یه‌كێتییه‌, له‌ هه‌ڤاڵ سكرتێرى گشتیه‌وه‌, بۆ سه‌ركردایه‌تى, مه‌كته‌بى سیاسى, كارگێڕ, ئه‌نجومه‌نى ناوه‌ندو ته‌واوى ناوه‌نده‌كانى دیكه‌ى یه‌كێتى . هه‌ر به‌مه‌ش , ده‌توانین په‌یمان و په‌یامى كۆنگره‌, له‌ناو ڕه‌نجده‌رانى بیرو بازو , له‌ناو جه‌ماوه‌ر, له‌ خه‌باتى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و فكریدا, وه‌كو هێزێكى سۆسیاڵ-دیموكرات, كه‌ خاوه‌ن به‌رنامه‌و پێگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى جیاوازه‌, له‌ پێناوى ته‌واوكردنى ئه‌ركه‌كانى پڕۆسه‌ى دیموكراسی و به‌رده‌وام بون .. به‌ره‌و عه‌داله‌تى كۆمه‌ڵایه‌تیش , به‌ كارو ئاكارى دیموكراسییانه‌ى ڕاسته‌قینه‌, له‌ناو گه‌له‌كه‌ماندا بسه‌لمێنین . بێگومان بۆ هێزێكى مێژوویى چاره‌نووسسازى وه‌كو یه‌كێتیش, له‌ بارودۆخى ئه‌مڕۆى جیهان و ناوچه‌كه‌و كوردستانیشدا, پابه‌ند بوون به‌م په‌یڕه‌و و پڕۆگرامه‌و جێبه‌جێكردنیشیان , بۆ ئه‌و یه‌كێتیه‌ى هه‌تا ئێستا پێشه‌نگى رچه‌شكاندنى ئه‌ركه‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌, كارێكى مه‌حاڵ نیه‌. به‌ڵىَ یه‌كێتیه‌كى شۆڕش گێڕى دیموكرات, توانیبێتى :- له‌ڕۆژگارى نائومێدیدا , ئومێدى سه‌ركه‌وتن بژێنێته‌وه‌:- به‌رگه‌ى كاره‌سات , كیمیا باران , ته‌رحیل , ته‌هجیر , ته‌عریب و , ته‌بعیس بگرىَ:- پێش جه‌نگى عێراق - ئێران و دواى ڕێككه‌وتنیشیان چۆك دانه‌دا و درێژه‌ به‌ خه‌بات بدات:- ئۆتۆنۆمى له‌سه‌ره‌تاى هه‌شتاكانه‌وه‌ بخاته‌ چاڵه‌ به‌فرى زه‌مانه‌ و ستراتیژى چاره‌ى خۆ نوسین بكاته‌ ئامانج:- كاریگه‌رترین ڕۆڵى له‌ به‌رپا كردنى راپه‌ڕیندا گێڕابىَ:- ئه‌زمونى فیدراڵى كردبێته‌ راستیه‌كى مێژوویى:- داینه‌مۆى روخاندنى فاشیه‌كان بوبىَ:- له‌ به‌رامبه‌ر میللیشیاى سه‌له‌فیه‌كاندا , مه‌ترسى له‌سه‌ر دیموكراسى نه‌هێشتبى:- یه‌كه‌مین ڕۆژنامه‌ى رۆژانه‌ى ده‌ركردبىَ و یه‌كه‌م كه‌ناڵى ته‌له‌فزیۆنى كوردستانى دامه‌زراندبىَ:- به‌رگه‌ى ده‌ست تێوه‌ردانه‌ ئیقلیمیه‌كان و پیلانه‌كانى گرتبىَ:- كاریگه‌رترین هێزى ده‌ربه‌ستى دیموكراسى و ئازادى وسه‌ربه‌ستى بىَ:- یاساى بارى كه‌سێتى ژنانى گۆڕیبىَ:- له‌ بونیادنانى عێراقى دیموكراتدا , هێزێكى سه‌ره‌كى بىَ:- له‌ به‌ره‌ى كوردستانیه‌وه‌ بۆ هاوپه‌یمانى كوردستان , یه‌كێتى هه‌ر یه‌كێتى بىَ:- گه‌وره‌ترین هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و چه‌واشه‌كارى ڕاى گشتى , دوچارى شكستى نه‌كردبىَ:- ئاكامى پابه‌ندبونى به‌ دیموكراسى و ئازادى و كۆمه‌ڵى مه‌ده‌نى , به‌ئه‌ندامى هه‌میشه‌یى سۆسیاڵ-ئینته‌رناسیۆناڵ , وه‌رگیرابىَ:- داخوازییه‌كى پیشه‌یى زۆرى هه‌تا ئێستاى سه‌ندیكاكانى به‌دیهێنابىَ:-یه‌كێتیه‌ك له‌ شاخ و شار نان و ئازادى بۆ نوسه‌ران دابینكردبىَ :-له‌ سێیه‌مین كۆنگره‌شدا, (20%) ى ژنان و چه‌ندین لاو , متمانه‌ى سه‌ركردایه‌تى و ئه‌نجومه‌نى ناوه‌ندیان وه‌رگرتبىَ..یه‌كێتیه‌كى ره‌گ داكوتراوى ئاوه‌هاى خاوه‌ن ده‌ستكه‌وت و گۆڕانكارى مێژوویى, بێگومان هه‌ڤاڵه‌كانى ده‌توانن بڕیارو به‌رنامه‌كانى , له‌ناو كۆمه‌ڵانى خه‌ڵكدا , جێبه‌جىَ بكه‌ن و چیش پێویسته‌ , بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ى كه‌موكوڕى , مشه‌خۆرى , كه‌مته‌رخه‌مى و گه‌نده‌ڵى, بۆ باشتر خزمه‌تكردنى كۆمه‌ڵانى خه‌ڵك, ئه‌نجامى بده‌ن. به‌هیواین ...هه‌ڤاڵانى یه‌كێتى, یه‌كێتى سه‌ركه‌شى مێژووى نوىَ : یه‌كێتى به‌دیهێنه‌رى ده‌ستكه‌وته‌ مێژووییه‌كان: یه‌كێتى پارێزه‌رو په‌ره‌پێده‌رى دیموكراسى: یه‌كێتى.. وه‌كو هێزێكى به‌رده‌وامى مێژوویى, هه‌ڤاڵه‌كانى بىَ په‌روا, خه‌بات بكه‌ن و له‌ كۆڕى خه‌باتیشدا, په‌یڕه‌و و پڕۆگرامى سێیه‌مین كۆنگره‌, بكه‌نه‌ ڕێنوێنى خزمه‌ت و هه‌ڵسوكه‌وت و هه‌ڵمه‌ت .. له‌ هۆشیار كردنه‌وه‌ى خه‌ڵك , له‌ به‌رگریكردنى له‌ مافى خه‌ڵك, له‌ شۆڕبونه‌وه‌ بۆ ناو ڕه‌نجده‌رانى بیروبازوو, بۆ ناو گه‌ڕه‌كه‌كان و شارو شارۆچكه‌كانى كه‌نار, بۆ دێهات , هه‌تا بتوانین , قۆناغى گوزه‌رى دیموكراسى ,وه‌كو قۆناغه‌ سه‌خته‌كانى دیكه‌ى خه‌بات , سه‌ركه‌وتوانه‌ تێپه‌ڕێنین. ئیدى بۆ پێشه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌رخستنى دیموكراسى و , سیسته‌مێكى سكولار و, كۆمه‌ڵێكى مه‌ده‌نى و , له‌ پاشه‌ڕۆژیشدا , بۆ به‌دیهێنانى كۆمه‌ڵێكى عه‌داله‌تى كۆمه‌ڵایه‌تى.مەکتەبی سیاسی

 

١- قۆناغی گوزەر

كوردستانی عێراق ، به‌ قۆناغێكی ئیداری، سیاسی، كۆمه‌لایه‌تی، ئابووری و كلتووری هه‌ستیاردا تێپه‌ڕده‌بێت، كه‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌یه‌ و هێشتا بنه‌ماكانی ئابووری ، ڕیزبه‌ندی چینایه‌تی و ئاراسته‌ رووناكبیریه‌كانی، ته‌واو پێكنه‌هاتوون. به‌و پێیه‌ش هێشتا ململانێی نێوان تێزه‌ جۆراوجۆره‌كان، بۆ فۆرمیلای قۆناغه‌كه‌ به‌ گه‌رمی له‌ ئارادایه‌.جیهانگیریش به‌ لای گه‌ش و خامۆشه‌كانیه‌وه‌ ، تێزه‌ زاڵه‌كه‌یه‌ و به‌ شێك له‌ بنه‌ماكانی له‌ كوردستاندا چه‌سپیون. ئه‌م قۆناغه‌ گوزه‌ری بونیادنانی ئه‌زمونی دیموكراسی له‌ كوردستاندا ، پێچه‌وانه‌ی سه‌رده‌می جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانه‌، كه‌ كوردستان داگیر و دابه‌شكرا، هه‌روه‌ها جیاواز له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی دووه‌می جیهان كه‌ هیچ مافێكی دیموكراسی به‌ كوردستان ره‌وا نه‌بینرا، كۆماری رۆژهه‌لاتی كوردستانیشیان خسته‌ ناو به‌رداشی سه‌ره‌تاكانی رێكه‌وتنی جه‌مسه‌ره‌كانی جه‌نگی سارد و له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی ساردیشدا ، هیچ نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانێك له‌ رۆژهه‌لاتدا، له‌سه‌رده‌ستی جه‌مسه‌ره‌كانی رۆژئاوا و رۆژهه‌لاتدا ، به‌ ئه‌ندازه‌ی نه‌ته‌وه‌ی كورد دووچاری كاره‌سات نه‌كرا، هه‌تا زه‌ق زه‌ق له‌به‌رده‌م رۆژهه‌لات و رۆژئاوای جیهاندا جه‌نگی له‌ناوبردنی نه‌ته‌وه‌ی كورد گه‌یه‌ندرایه‌ جه‌نگی جینۆساید و كیمیاباران .ئه‌زموونی ئێستای كوردستان ، پێچه‌وانه‌ی ته‌واوی سه‌رده‌مه‌كانی دیكه‌، كه‌وتۆته‌ سه‌رده‌می جیهانگیری و له‌م سه‌رده‌مه‌شدا یه‌كه‌مین جاره‌ شه‌پۆلی دیموكراسی له‌ رۆژئاواوه‌ بۆ رۆژهه‌لات ده‌گات، بۆ یه‌كه‌مین جاریشه‌، لایه‌نه‌ گه‌شه‌كانی سه‌رده‌مه‌كه‌ هاوئاهه‌نگه‌ له‌ گه‌ڵ ستراتیژی رزگاری و دیموكراسی كورد و كوردستان ، بۆیه‌ كوردستانی عێراق كه‌ به‌شێكه‌ له‌ عێراق ، وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی فره‌ نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئایین و فره‌ مه‌زهه‌ب له‌سه‌ر بناغه‌ی فیدراڵی و دیموكراتی و په‌رله‌مانی بناغه‌كانی بنیاتنانه‌وه‌ی دارێژراوه‌ته‌وه‌ ، به‌لام له‌ گرتنه‌به‌ری ئاراسته‌یه‌كی ته‌واو سه‌ربه‌خۆ، له‌ بنیاتنانی كۆمه‌ڵێكی ئه‌وتۆدا كه‌ به‌رجه‌سته‌كه‌ری چه‌مكی( ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌) بێت ئازاد و ده‌ستكراوه‌ نییه‌، چونكه‌ ئه‌و رێگه‌یه‌ ، بۆ كوردستانی عێراق ، به‌ده‌یان رێگری سیاسی و ده‌ستوری به‌ستراوه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ ڕه‌وتی گه‌شه‌كردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و سه‌ربه‌خۆی كوردستان، كارێكی سه‌خت و دژوار بێت و سه‌رئه‌نجام نه‌شتوانرێ پێناسه‌یه‌كی ته‌واو سه‌ربه‌خۆی بۆ بكرێت ، له‌ ڕووی كۆمه‌لایه‌تیشه‌وه‌ ، جیاوازییه‌ چینایه‌تییه‌كانی كوردستانی عێراق ، له‌ ژێركاریگه‌ری ئابووربازاڕ و ڕه‌وتی جیهانگیری خێرا په‌ره‌ سه‌ندوودا، سه‌ره‌تای بنه‌ماكانی ریزبه‌ندیه‌كی چینایه‌تی نوێی هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ و به‌مه‌ش پێكهاتنی بنه‌ما سه‌ره‌تایه‌كانی چینی ئاڤین ، بۆته‌ جومگه‌یه‌كی گرنگی گۆڕانه‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌كان، له‌مه‌شه‌وه‌ ، له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی كۆمه‌لایه‌تی نوێی كورده‌واریدا، بزوتنه‌وه‌یه‌كی روانگو نوێی كرێكاریش، له‌سه‌ربنه‌مای خه‌باتی پیشه‌یی و سه‌ندیكایی و ریفۆرمی هاوچه‌رخ هه‌تا دێت ، په‌ره‌ده‌سه‌نێت.هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وجیاوازییه‌ چینایه‌ تییانه‌ ، خه‌سڵه‌تی كۆمه‌ڵێكن ، هێشتا به‌ ته‌واوی وه‌ك كۆمه‌ڵێكی پێناسه‌كراوی سه‌ربه‌خۆ نه‌خه‌مڵیوون، چینه‌كان و جیاوازی و ململانێكانیان له‌ هه‌ڵكشان و داكشاندان، بۆیه‌ لانیكه‌م ده‌توانن بڵێن :له‌ ڕووی ئابوری و كۆمه‌لایه‌تیه‌وه‌ به‌ ته‌واوی نه‌خه‌مڵیوون ، به‌لام ئه‌م نه‌خه‌مڵینه‌ نه‌بۆته‌ هۆی شاردنه‌وه‌ی كه‌لێنه‌كانی نێوان چینه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ناكۆكه‌كانیان. ئه‌و كه‌لێنه‌ چینایه‌تییانه‌ش سه‌ره‌ڕای پێویستییه‌ ئابورییه‌ مێژووییه‌كه‌ی، هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ له‌به‌رده‌م بنیاتنانی كۆمه‌ڵێكی ئاسووده‌ و خۆشگوزه‌ران و سوودمه‌ند به‌ ئاشتی كۆمه‌لایه‌تی ، كه‌ یه‌كسانی ده‌رفه‌تی چونیه‌ك بڕخسێنێت، بونه‌ته‌ ڕێگر.

 

٢- رزگاری کوردستان

لە لایەکی ترەوە ، کوردستانی عێراق لە ڕووی سیاسییەوە ، خاوەنی بزوتنەوەیەکی ڕزگاریخوازە، وەک خەیاتی نیشتمانێکی داگیر و دابەشکراوی لە مافە دیموکراسیەکانی زەوتکراو، کە بەشێک لە ئامانجەکانی وەدیهاتوون ، بەلام لەگەڵ ئەوەشدا ، ئامانجی ئەوتۆ ماون، کە وەدی نەهاتنیان لە مەودای دووردا ، سەرکەوتنی بزوتنەوەکە و تایبەتمەندێتی سیاسی و ئابوری هەر بەشێکی کوردستان، هەتا ڕادەیەک چەمکی کارپێکراوی ئێمەش، بۆبزوتنەوەی ڕزگاریخوازی و دیموکراسی بباتەوە ژێر پرسیار، دیارە لە هەمان کاتیشدا ئەم تایبەتمەندیەش بۆ نۆرەی حۆی ستراتیژ و سیاسەتی یەکێتی ، لەستراتیژ و سیاسەتی گەلێ لایەنی سیاسی دیکە ، لە بەشەکانی کوردستان جیادەکاتەوە ، گەرچی لەوەش دڵنیاین کە ئینتما بۆ نیشتمان و نەتەوە هێشتا لە ئینتما بۆ چەمکی ڕزگاریی جیانەبێتەوە ، هێشتا بزوتنەوەی ڕزگاریی لە کوردستانی عێراق پێویستی بە درێژە پێدانی خەباتی دەستوری و شارستانی هەیە.هاوکات تەواونەبوونی ئەرکەکانی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی لە کوردستانی عێراقدا تاکە مەترسی نییە لەسەر بزوتنەوەکە، بەڵکو بارودۆخ و ئایندەی عێراق و هەڵومەرجی ناوچەکەش ، کە دواجار کوردستان لە هاوکێشە دژوارەکەیدا بە هێزەوە ئامادەیە، مەترسی دیکەن لە بەرامبەر ئایندەی بزوتنەوەکە و پرۆسەی دیموکراسیش لە ناوچەکەدا.هێشتا لە کوردستاندا ، نە لە ڕووی واقعیەوە و نە لە ڕووی تیۆریشەوە ، لەبەرئەم قۆناغە گوزەرەی دیموکراسی ریزبەندییە چینایەتیە هێشتا نەخەمڵیووە، ڕەوتە سۆسیۆسیاسییەکان بە تەواوی هەلاوێرد نەبوون، کە ئەم تەنیا ، بە هەلومەرجەکانی قۆناغی گواستنەوە بۆ مۆدێرنێتە نەبەستراوەتەوە، بەڵکو بە هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە بە هەلومەرجە کلتوری و ئابووری و سیاسیە ناوخۆکەشەوە بەندە، ڕەنگە هەلومەرجی سیاسی قوناغی رزگاریخوازی ئە فاکتەرە کاریگەرە بێت کە سنوورەکانی جیاوازی چینایەتی و ململانێی چینایەتی نێوان چینە هێشتا تەواو نەخەمڵیووەکان لە ڕووی ئابووری ، کلتوری، سۆسیۆلۆژی و سایکۆلۆژییەوە لە ئاشتیدا هێشتبێتنەوە، یا خود ململانێکانی نێوانیان بە نەرمی بەڕێوەبچێت، بەلام ئەگەری ئەوە هەیە ، لە داهاتوودا تاونەتاوێ ململانێ چینایەتییەکان توندتر ڕووبەڕووی یەکتر ببنەوە، ئەوساش کۆمەڵ لە ئەنگێزەی تەواو نەکردنی ئەرکی رزگاریخوازرییەوە بە شێوەیەکی کاتی بگوازێتەوە بۆ ئەنگێزە کۆمەلایەتییەکان.لە ڕووی ئابووریشەوە ، کوردستان ئێستا لە قۆناغی نەشونماکردندایە، ئەو نەشونماکردنەش تەنیا زادەی قۆناغەکە نییە، بەڵکو دەکرێت بگوترێت پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایەشە، لە قۆناغی گواستنەوەدا ، بێ ئەوەی زەمینەیەکی بابەتی ئابووری و یاسایی بۆ بەگەڕخستنی ئەو سەرمایە خۆماڵییە ئامادەکرابێت تا بە شدارییەکی کاراتر لە مامەڵە داراییەکانی ناوچەکە و دنیادا بکات.واتە نەبوونی ئەو زەمینەیە هەتا ڕادەیەک ڕێگرە لە بەردەم بەشداربوونی کارای سەرمایەی کەڵەکەبووی ناوخۆ. لە پرۆسەکانی گەشەپێدانی ئابووری و گۆڕینی کەناڵەکانی داهاتی کوردستان ، کە هاوکاری حکومەت لە بەڕێوەبردنی پرۆسە ئابووری و کۆمەلایەتییەکان بکات. لێرەوە سەرمایەی کەڵەکەبوو ، دەتوانێت باشتر ئەرکە ئابوورییەکانی جێبەجێ بکات و کاراتر لە پرۆسەی گەشەپێدانی ئابوری و وەدیهێنانی عەدالەتی کۆمەلایەتی ، لەڕێی سەرلەنوێ دابەشکردنەوەی داهاتی بەشدار بێت، بۆ ئەمەش پێویستە سیستمی باج گونجاوتر رێک بخرێتەوە. بە جۆرێک کە ئەو سیستەمەی باج ، هەمیشە بە قازانجی کەمکردنەوەی نێوان سامانی سەرمایەدارە گەورەکان و کرێکاران و رەنجدەراندا بێ و جیاوازە چینایەتییە چەوسێنەرەکان هەنگاو بە هەنگاو کەمتر بکرێتەوە.

 

٣- سەردەمەکانی ستەمکاری

پتر لە حەفتا ساڵ، سیاسەتی لایەنە براوەکانی جەنگی یەکەم و دووەمی جیهان ، هەروەها لە سایەی جەنگی سارددا، کوردستانی عێراقی کردبووە بەشێک لە دەوڵەتێکی بێ بنەمای ئەوتۆ، مە تەواوی ئەو حەفتا ساڵە و بە تایبەت لە دوای دووەمین هاتنە سەرکاری حزبی بەعس، (حزبی بەعسی ئیشتراکی) لە تەموزی 1968 دا، بە خێرایی ، یان لەسەرخۆیی ، بە سیاسەتی چەواشەکاری ، بەشەڕ و کشتو بڕ و تیرۆر و جینۆساید، یان بە مانۆری سیاسی بەرەوام دەوڵەتی عێراق ، ستراتیژی تواندنەوەی نەتەوەی کوردی کردبووە ئامانج و پێی وابوو کە تەنیا بە هۆی تواندنەوەی ئەو نەتەوەیەوە ، ئەتوانێت دەوڵەتێک پێکبهێنێت ، کە بتوانێت سەرۆکایەتی عەرەب بکات. بۆهەمین کۆنگرەی حزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی ، بەڕاشکاوی دیدی ئەو حزبەی سەبارەت بەو نەتەوانەی ئەوان وتەنی کە ( لە نیشتمانی عەرەبدا) دەژین، بە کوردیشەوە، ساغ کردووە و کردبووی بە ستراتیژی حزبە ناسیۆنالیستە هاوچەشنەکانی بەعس.ئەم ستراتیژە شۆفێنیە وایکردبوو ، کە دەوڵەتی عێراقی تەنیا دەوڵەتێکی پۆلیسی خوێنرێژ نەبێت بەڵکو بنەمای ئایدۆلۆژی و سیاسیەکانی لەسەر ڕەگی فاشیزم روابوو، کە ئەو بنەمایانە سەرئەنجام قەتڵوعامی هەڵەبجە و ڕاگواستن و ئەنفاڵی لێکەوتەوە. ئەنفال تەنیا بنەماکانی بەرگری پێشمەرگانەی لە کوردستاندا هەڵنەتەکاندا، بەڵکو رەوتی پەرەسەندن و گۆرانەکانی ناو کۆمەڵیشی هەڵگێڕاو داگێڕا ، بە تایبەت لە دوای ئەنفالەکاندا ، کە زۆربەی دێهاتەکانی کوردستان و بەشێک لە شار و شارۆچکەکانی وێرانکرد، هاوولاتیانیشی دووچاری ئۆردوگانیشینی و بلاوبوونەوە بە گەڕەک و کۆلانی شارەکاندا کرد. ئەگەر ڕاپەڕین چەند ساڵێک دوابکەوتایە، یان هەر ڕووی نەدابایە، ئەوا بێگومان ئێستا باسکردن لە کۆمەڵی کوردستان ، قسەو باسێکی تردەبوو.!!ئەو ئاڵوگۆڕانەی کە لە ماوەی نزیک بە سێ ساڵ لە ئەنفالەوە تا ڕاپەڕین، لە ئاستی کۆمەڵدا ڕوویدا ، کاریگەریان بەسەر رەوتی گەشەکردنی کوردەواریدا ترسناک بوو، کە هێشتا شیکردنەوەی زانستی پێویستی بۆ نەکراوە. ئەوەی دەشێت بە خێرایی لێرەدا باس بکرێت ئەوەیە ، ئەو ئاڵوگۆڕانە بە جۆرێک کەوتنەوە کە گەشەکردنی کۆمەڵی دووچاری جۆرێک لە شێواندن کرد، کە ئاراستەی گەشەکردنەکە ئاڵۆز و پڕ گرێ و گۆڵ بوو. ڕووداوەکانی دوای ڕاپەڕین و دواتریش شەڕی ناوخۆ ، بارودۆخەکەی ئاڵۆزترکرد و لەپال ئالۆزی سیاسیدا، ئاڵۆزیی کۆمەلایەتیش ببووە سیمای کۆمەڵ لەو قۆناغەدا، تا لەدوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام و پێکهێنانی دەوڵەتی نوێی عێراق، ئەم دەوڵەتە بە پێچەوانەی سەرەتای دروستبوونی لە ساڵی( 1921 ) لە سایەی ئەو بارودۆخە هەمەجۆرەی لە دوای 2002 دا لە جیهان و ناوچەکە و عێراق هاتەدی. کوردستان کە ئەوسا و ئێستاش، بەشە هەرە ئارام و پێشکەوتووەکەی دەوڵەتی عێراقە، بە شێوەیەکی رێژەیی بەرچاو، ئارامی و دڵنیایی سیاسی و کۆمەلایەتی بەخۆوە بینی ،کە بووە هۆی ئەوەی بنەماکانی چینایەتی تاڕادەیەک شێواوی سیاسی و کۆمەلایەتی سەردەمی پێشووی بڕوێتەوە نەخشەی چینایەتی کۆمەڵ باشتر خۆی بنوێنێت، بە جۆرێک کە لە حەوت ساڵی ڕابردوودا گۆڕانی بنەڕەتی لە پێکهاتەکانی کۆمەڵی کوردستاندا ڕوویداوە. ئێستا چینەکان هەتا ڕادەیەک لە یەکتر جیائەکرێنەوە و بەو جۆرەش بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیش دەرکەوتووترن.هەرچەندە هێشتا ئەو چینانە ئامانجەکانیان بەو ئەندازەیە ڕوون نییە، تا تەعبیر لەو سنوورانە بکەن کە لە نێوان چینەکاندا ڕوو لە دروستبوونێکی دیارتر و سەربەخۆترن، بەلام چینی ناڤین بە حوکمی بازاڕی ئازاد و ئازادی ئاوێتەبوون بەبازاڕەکانی ناوچەکەو دەرەوە ، هەروەها بە حوکمی سەرەتاکانی سیستەمی بانکی و متمانەی بانکەکان بە سەرمایەدارانی کوردستام و هۆگەلێکی ئابووری دیکە، لەڕووی ژمارەوە ، چەکەرەکردنی چینایەتی بەرچاوترە و خەریکە وردە وردە کاریگەری بەسەر ژیانی کۆمەلایەتی، سیاسی و ئابووری کوردستانەوە بەجێدەهێڵێت. بێ گومان لە ئایندەشدا وەرچەرخانێکی هەمەلایەنەی شارستانیەتی سەرمایەداری بەدیبهێنن.

 

٤- جیهانگیری و کاریگەری کۆمەڵایەتی

سەردەمی گلۆبالیزەیشن : لەم سەردەمەدا ، ئەگەر لە جیهانی سەرمایەداری پێشکەوتوودا چینی ناڤین هەتا ڕادەیەک لەبەرامبەر مۆنۆپۆلە جیهانگیرەکاندا زیانبەخش بێ، ئەوا لە ولاتانی وەکو کوردستاندا ، بەرژەوەندییە جیهانییەکان و پەرەسەندنی سەرمایە بۆ ولاتانی دواکەوتوو ، بە تایبەتی لە هەزارەی سێیەمدا ، هەتا ڕادەیەکی دیار، لەگەڵ بەرژەوەندی چینی ناڤینی تازەچەکەرەکردوودا ، هاوبەژەوەندە . ئەمە جگە لەوەی ، ئەم چینە ، بە پێی لۆژێکی گۆڕانکاری سەردەمەکە و پێویستی سەرمایەداری و پەرەسەندووی ڕۆژئاوا، بە بازاڕی سەرمایەداری تازە نشونما کردووی رۆژهەلات.چینی ناڤین ، هەم لەبازاڕی ئازاددا جێگەی تۆکمەی هەیە و هەم لەناو ئەزموونی نیشتمانی و دیموکراسی کوردستانیشدا، لەناو کۆمەڵدا هێشتا ناکۆکی بنچینەیی نییە، چونکە هێشتا ئەرکە رزگاریخوازیەکە و پرۆسەی دیموکراسیە تازە بونیات نراوەکە، هەروەها، ژێرخانی ئازاڕی ئازادی کوردستان، پێویستییەکی مێژوویی بە چینی ناڤین هەیە و ئەم چینە دەبێ رەهەندی ئابوری و سیاسی و مێژوویی تەواو بکات.چینی ناڤینی کوردستان ، ئێستا چینێکە لە بازاڕی کوردستاندا و ناوچەکە و جیهانیشدا چاپوکە،سەنگی ئابوریو کۆمەلایەتی تایبەتی هەیە ، بۆیە دەتوانێت زۆر مەسەلە بەلادا بخات، بە تایبەت لە سیستەمێکی دیموکراتیکدا ، هەربۆیە ئەو چینە بتە جێی تەماعی هێزە پێشکەوتنخواز و هێزە کۆنسەرفاتیڤەکانی کوردستان، نەبوونی سەقامگیری ، بوونی فەزای فەوزای ململانێ و هەڵچون و داچونی نرخی شمەک و بازاڕی ئازاد ، لە ڕووی بابەتییەوە بۆ ئەو دۆخە ئابوورییە و ئەو ریزبەندییە چینایەتییە دەگەڕێتەوە ، ئەمەش مانای وایە ، لە داهاتوویەکی نزیکدا ئەو چینە سەرهەڵداوە پڕ جوڵەترین چینەکانی کوردستان دەبێت. بە تایبەتلە چەند ساڵی داهاتوودا ، نهێنی جوڵەی ئەو چینەش لەوەدایە کە هێزەکانی نوێبوونەوە لە هەناوی ئەو چینەدان.بەلام ئەو چینە ببێ مەترسیش نیە، چونکە چینێکە ئەگەرچی قورساییەکی کۆمەلایەتی فراوانی هەیە بەلام رایەلێکی کۆمەلایەتی و تیۆرێکی یەکگرتووی نیە، چونکە لە چەند توێژێک پێکدێت و جیاوازی داهات لە نێوان توێژە بالاکەی لەگەڵ توێژی هەرە خوارەوەیدا جیاوازییەکی زۆری هەیە. بەواتایەکی دیکە ، ئەو چینە جارێ چینێکی سەقامگیرو یەکانگیر نییە. هەرچەندیش بەشێک لە قورسایی یەکێتی نیشتمانیی کوردستان لەم قۆناغەدا لەناو ئەو چینەدایە، چونکە ئەم چینە ، هەم بۆ ژێرخانی ئابووری و هەم بۆ رسکانی چینایەتی هاوکات بۆ پێشکەوتنی کۆمەلایەتیش ، هەروەها بۆ مامنی لە دایکبوونی گۆڕانکارییە گەورەکانی ئابووری و کۆمەلایەتی و تەکنەلۆژیاش، بەڵکو بۆ داهێنان و داهێنراوی هزر و ئەقڵ و ئەندێشەش گرنگە، بەلام لەگەڵ ئەو ڕاستیانەشدا ، لە ئێستا و بۆ ئایندەش پێویستە یەکێتی ، وریای سەنگ و کاریگەری و مافی کرێکاران و رەنجدەرانیش بێ کە نەبنە پێخۆری بەرژەوەندس تەسکی چەوساندنەوەی چینایەتی. لە ئەمڕۆی کوردستاندا داشکاندنەوە بەلای ئەو چینەدا ، داشکاندنە بەلای کاراکتەرە کۆمەلامەلایەتییەکانی پێشکەوتن و نوێبوونەوەدا . واتە پارێزگاریکردن لە پانتایی کۆمەلایەتی و دیمۆگرافی ئەو چینە ، بۆ ئەم قوناغە و بۆ تەواو کردنی پرۆسەی ئابوری و کۆمەلایەتی ، تێزێکی پێشکەوتنخوازی کۆمەلایەتییە، چونکەهەر گۆڕانێک بە ئاقاری بەرتەسکبوونەوەی ئەوچینە، بە مانای فراوانبوونی توێژە نەدار هەژارەکانە، هەروەکو رۆژهەلاتی ئەوروپا، توێژە نەدار و هەژارەکانیش ، وە وتمان، لە هەبوونی بەرفراوانی چینی ناڤیندا بە هۆی چالاکی بازاڕ و فراوانی کۆمپانیا و بواری کاری هەمە جۆرەوە ، خەڵکە هەژار و نەدارەکە، ئاستی ژیان و بیمەی کۆمەلایەتییان باشتردەبێ و کەمترینیان بە هەژاری دەمێننەوە. ئەویش ئەوانەن کە دەکەونە ژێر هێڵی هەژاری یان برسیە تییەوە ، ئەوانیش ئەو کەسانەن ، کە بیکار یان نیمچە بێکارن و هەروەکو بێگاری ژیان دەبەنەسەر و ناتوانن داهاتێکی ئەوتۆی مانگانە پەیدا بکەن، کە لەگەڵ ئاستەکانی داهاتی تاک لە کوردستاندا یان لەگەڵ ستانداردی جیهانی، کە بانکی دەولی بۆ سەرو هێڵی هەژاری دیاری دەکات، یەکبگرێتەوە . ئەمە جگە لەوەی ، لە روانگەی مێژوویی قۆناغەکەشەوە ، رێگەگرتن لە پەرەسەندنی چینی ناڤین ، کە ئەرکە ئابورییەکانی قۆناغەکەی هێشتا نەبڕیووە، ئەمە لە ڕوانگەی زانستی ئابووری و کۆمەلایەتییەو، دەچێتە خانەی کۆنەپەرەستییەوە.

 

٥- پاشماوەی خێڵەکێتی

گروپ کۆمەلایەتییەکانی وەک عەشیرەت، تایفە، خێڵ و هۆز، گەرچی هێشتا وەک پێکهاتەیەک پاشماوەکانیان خۆی دەنوێنێت ، بەلام لەسەر قەوارەی سیستەمی دەرەبەگایەتی خۆی نەماوەتەوە و لەبەر زۆر هۆ پاشماوەیان خۆنواندنێکی ڕواڵەتیە، یەکێک لەو هۆیانە، نەمانی هیچ بنەمایەکی ئابووری دەرەبەگایەتییە، هۆیەکی تریش ئەوەیە کە وردە وردە یاسا سەروەرتربووە و تاکەکانی عەشیرەت، بۆ خۆپاراستن و سەروماڵ پاراستن ، پێویستیان بەو گرێبەستە کۆمەلایەتییە دەرەبەگیەی جاران نەماوە، یان کەمتەر بۆتەوە ، ئەگەرچی ڕەگەزی خوێنیش هێشتا وەک خۆی ماوەتەوە هۆیەکی تریش ئەوەیە کە بەپێی پێشکەوتنی سەرمایەجاری و سەربەخۆیی تاک ئیمکانیەتی نەوەی تاکەکانی عەشیرەتیش داهاتی سەربەخۆی خۆیان لە دەرەوەی هەر پەیوەندییەکی ئابووری و دەرەبەگایەتی هەبێ، ئەوا تاکگەرایی وەک دەرهاوێشتەیەکی سەرمایەداری لەناو ڕۆڵەکانی عەشیرەتەکانیشدا وەک دامەزراوەیەکی کۆمەلایەتی تاڕادەیەکی باشتر کردووە، دیارە ئەم دیاردەیە، دیاردەیەکی ئیجابی و جێی کوردستان، وەک هێزێکی سۆسیال دیموکرات لەسەری بووەستێت و بە سۆنگەی وەرچەرخانێکی گرنگی ژیانی کۆمەڵایەتی کوردستانی بدات لە قەڵەم و ڕێگە نەدات ، هیچ هەلومەرجێکی سیاسی بۆسەرلەنوێ بووژاندنەوەی سەرخانی دامەزراوەی عەشیرەت بێتە ئاراوە و بسەپێنرێتەوە.

 

٦- سۆسیال - دیموکراتی کوردستان

بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی سیاسی ، ئابوری و کۆمەلایەتی هەرێمی کوردستان، عێراق و ناوچەکە، جیهان و تێگەیشتنمان لە بونیادی سۆسیۆسیاسی کۆمەڵی کوردستان . ئەوا یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە: پێناسە: پێویستە لەبەر ڕۆشنایی ئەو لێکدانەوە تیۆری ، سیاسی ، کۆمەلایەتی ، ئابوری و کلتورییەی سەرەوە و بەلەبەرچاوگرتنی ڕەگی مێژوویی، وەک رێبازێکی لەخۆنوێکردنەوە ،( ی.ن.ک )بەمجۆرەی خوارەوە پێناسە بکەینەوە: یەکێتی نیشتمانی کوردستان ، حزبێکی سۆسیال دیموکراتی گەلی کوردستانی عێراقە، لەپێشەوەدا نوێنەری کرێکاران و رەنجدەرانی بیرو بازوی کۆمەڵ تێدەکۆشێت لە پێناو تەواوکردنی ئەرکەکانی رزگاری نیشتمانی و سیستەمی دیموکراسی سکۆلار ، بیناتنانی کۆمەڵی پێشکەوتووی گونجاو لەگەڵ هەلومەرجی ئێستای دنیادا، درێژەی خەباتە نەپساوەکەی بگاتە وەدی هێنانی عەدالەتی کۆمەلایەتی ، تا بتوانێت تەبا لەگەڵ بنەماکانی پێکەوە ژیانی ئاشتیانەی هاوسەنگ کە خۆی لە دابینکردنی خۆشگوزەرانی ، پاراستنی مافەکانی مرۆڤ، مافەکانی تاک، یەکسانی ژن و پیاو، یەکسانی لەبەردەم یاسادا ببینێتەوە، هاوکات خەبات دەکات بۆ : دابینکردنی یەکسانی لە دەرفەتەکانی کار، نشونماکردنی سەربەخۆیی تاک، نەهێشتنی چەوساندنەوە، بنەبڕی هەلاودێری ڕەگەزی و چینایەتی و نەتەوایەتی لە لایەکی ترەوە : یەکێتی نیشتمانی کوردستان کە حزبێکی کوردستانیە و مەیدانی کارکردنی کوردستانی عێراقە و تەواوی عێراقیش ، ئەرکێکی دیکەی لە ئەستۆدایە که دابڕاو نییە لە ئەرکەکانی تری کوردایەتی، ئەویش تێکۆشانە بۆ چەسپاندنی کۆماری عێراقی دیموکراتی فیدراڵی و پەرلەمانی کە بنەماکانی لە چوارچێوەی دەستوردا جێگربووە. چونکە مەیدانی عێراقیش بە بەشێک لەو مەیدانە سەرەکییە دەزانێت کە تیایدا بەرگری لە دەستکەوتە دیموکراسیەکانی گەلانی عێراق و گەلی کوردستان دەکات، تا بنەماکانی هاوولاتی بوون لە عێراق دا نەبنە بنەمای سڕینەوەی ئەو جیاوازییانەی (تمایز) کە لە دەوڵەتە فرە نەتەوە و فرە ئایین و فرە مەزهەبییەکانداهەن، بەڵکو ببنە بنەمای هاوولاتی بوونێکی جێگیر لەسەر بنەمای مافە مەدەنییە هاوچەرخەکان. تەواوی ئەو لێکدانەوەیەی سەرەوە وەک لێکدانەوەیەکی هەمەلایەن ، لە هەمان کاتدا، لێکدانەوەیەکی یەک پاکێجی ، دەتوانێت ببێتە بنەمای جیهانبینی سۆسیال دیموکراتانەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان ، وەک رێکخراوێکی دیموکراتی رزگاریخوازی کوردستانی کە سۆسیالیزم بە مەودا دیموکراتیەکان و دیموکراتیش بە رەهەندە کۆمەلایەتییەکانەوە دەبەستێتەوە و زەمینەکانی گواستنەوەیەکی بێ هەژانی کۆمەلایەتی زیانبەخش، بۆ سۆسیالیزم ، لە ئایندەی دووردا وەدی دێنێ

نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو