عارف قوربانی

چۆن تەعریبی كەركووك راگرین؟

  2018-01-10 23:04      129 جار بینراوە        کۆمێنت

پرۆسەی بەعەرەبكردنی ئەوانی تر، لەناو كۆمەڵگەی عەرەبیدا رەگ و ریشەی قووڵی هەیە، پەیوەندی بەو كولتوورە خێڵەكییە دێرینەوە هەیە كە توانای پێكەوەژیانی لەگەڵ جیاوازیدا نییە، بەتایبەت كە دەسەڵاتداربووبن هەوڵیانداوە ژێردەستەكانیان لە بۆتەی عەرەبدا بتوێننەوە. ئەمە بەدیاریكراوی لە سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی ئاینی ئیسلامەوە زۆر زیاتر پەرەی سەندووە، چونكە عەرەبەكان لە پەراوێزی بە ئیسلامكردنی گەل و نەتەوە و ئاینزاكانی تردا كاریان بۆ ئەوە كردووە لەگەڵ بە ئیسلامكردنیاندا بیانكەن بە عەرەب. بۆیە بەدرێژایی مێژوو هەمیشە عەرەب كێشەی لەگەڵ دەوروبەرەكەی هەبووە.

بە حوكمی جوگرافیا و بەو هۆیەشەوە كە كۆمەڵگە عەرەبییەكان بەردەوام فراوانبوونەتەوە، بەهۆی ئەوەش كە كورد نەتەوەیەك بووە توانای بەرگریكردنی لە ناسنامە هەبووە، بۆیە زۆر لەمێژە هەوڵی بەعەرەبكردن و پارێزگاری لەخۆكردنی كورد وەك كێشەیەك لەم ناوچەیە هەبووە. ئەگەر تەماشای مێژووی چەندین سەدەی رابردوو بكەین، ئەم ململانێیە لەسەردەمی هاتنی ئیسلام و حوكمی خەلافەتەكانەوە تا كەوتنی دەوڵەتی عوسمانی بەشێواز و بە قۆناغی جیاجیا بەردەوام بووە.
 
دوای رووخانی خەلافەتی عوسمانی لە دوو دەیەی یەكەمی سەدەی رابردوودا، بە حوكمی ئەو دابەشكارییە جوگرافی و ئیتنیكیەی ناوچەكە، ئەمجارە كێشەی بەعەرەبكردن لە سووریا و عێراق بە شكڵێكی دەوڵەتی رووبەڕووی كوردستان بووەوە. لە دەستپێكی ئەم قۆناغەوە هەردوو دەوڵەتی عێراق و سووریا وەك ستراتیجێك كاریان بۆ ئەوە كردووە نیشتمانی كورد بكەنە بەشێك لە نیشتمانی عەرەبی و پاشان كورد وەك نەتەوە بكەن بە عەرەب. 

مێژووی سەت ساڵی رابردووی ئەم دوو وڵاتە دەوڵەمەندە بەو رێگاو رێكار و شێوازە جۆراوجۆرانەی پەیڕەوكردنی سیاسەتی پاكتاوی رەگەزیی كورد و بە عەرەبكردنی ناوچە كوردییەكان. لەپاڵ ئەوەشدا مێژوو پڕە لە نموونەی بەرگریكردنی كورد و بەگژاچوونەوەی بە عەرەبكردن. بە رێگەی ئاشتی، بەشەڕ، بە گرتنبەری رێوشوێنی یاسایی و دەستووری، بە پەنابردن بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. سەر ئەنجام ئەم كێشەیە بەردەوامی هەیە و تا عەقڵیەتی كۆمەڵگەی عەرەب نەگۆڕێت، هەر درێژە دەكێشێت. گۆڕینی ئەو عەقڵیەتەش لەناو عەرەب شتێكە لە مەحاڵ نزیكە.

كەواتا پێویستە كورد لەوە دڵنیابێت هەركات عەرەب وەك نەتەوەی سەردەست، دەسەڵاتی زاڵ بوو بەسەر هەر بستە خاكێكی كوردستاندا، پەیڕەوكردنی سیاسەتی بەعەرەبكردن ئەولەویەتی كارەكانی دەبێت. لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە تا رووخانی سەدام، هەموو رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق بەگوێرەی قۆناغبەندیی ئەو ستراتیژە كاریان بۆ بەعەرەبكردنی كوردستان كردووە. لە دوای رووخانی بەعس و هاتنە سەر حوكمی دەسەڵاتی شیعە لە عێراق كە هاوكێشەكان گۆڕاون، پەیوەست نەبووە بەوەی لە خەیاڵدانی دەسەڵاتی شیعیدا تەعریب بوونی نییە، بەڵكوو پەیوەندی بەوەوە هەبووە كورد لە عێراقدا بەشێك بووە لە دەسەڵات و بەهۆی پێگەی هەرێم و ئەو حاڵەتی ئەمری واقیعەی دوای كەوتنی سەدام لەو ناوچانە دروست بوو، تەعریب راگیرابوو.

ئەوەتا لە دوای 16ی ئۆكتۆبەرەوە كە پێگەی كوردستان لاواز بووە و شكۆی كورد شكێنراوە، لە ماوەیەكی زۆر كورتدا دەستیانكردەوە بە پرۆسەی بەعەرەبكردن. ئەوەی لە ناوچەكانی خورماتوو، لە داقوق، لە كەركووك، لە دوبز، لە گوێر و كەندێناوە دەگوزەرێ‌، هیچ نییە جگە لەو راستیەی سەرەوە كە عەرەب هەر چركەساتێك بۆیان گونجا دەست دەكەنەوە بە پاكتاوی رەگەزی لەدژی كورد.

پرۆسەی چۆڵكردنی گوندەكان و داگیركردنەوەی زەویوزاری كورد و هێنانی عەرەب لە ناوەڕاست و خوارووی عێراقەوە زۆر بەپلان دەستی پێكردووە، ئاوارە و دەربەدەركردنی هەزاران خێزانی كورد لە خورماتوو، سووتاندن و تەقاندنەوەی خانووەكانیان، دەرخەری ئەوەن ئەمجارە پرۆسەی بە عەرەبكردن لە سەدەی رابردوو چڕترەو ئەمە سەرەتای پلانەكانیانە و سەردەكێشێ‌ بۆ رووخاندنی دەیان گەڕەكی كوردی لە كەركووك و شارۆچەكەكانی تری ئەو ناوچانە، بەپاساوی دۆخی ناسەقامگیری عێراق و بابەتی تیرۆر، تەعریبی ئەم قۆناغە بە چەكداركردنی خەڵكە داگیركەرەكەیە، ئەمەش وەك جۆرێك لە بەدەستهێنانی دڵنیایی كە دواجار هەڵكەندنیان ئاسان نەبێت.

بە ئەندازەی مەترسییەكانی خودی پرۆسەكە، بێدەنگی و بێهەڵوێستیی كورد چ لەسەر ئاستی تاك تا دەگاتە میدیا و هێزە سیاسییەكان و كارەكتەرە كوردەكانی ناو جومگەكانی دەسەڵاتدارێتی لە بەغدا مەترسیدارە. چونكە ئەگەر لە رابردوودا دەوڵەت بە دەرچواندنی دەیان بەند و بڕگەی یاسایی ئەو پرۆسەیەی بەڕێوەدەبرد، ئەمڕۆ مادەیەكی دەستووری ئەو پرۆسەیە قەدەغە دەكات. كورد تەنیا بە دەستگرتن بە مادەی 140ی دەستوورەوە دەتوانێت رێگە لەپرۆسەی تەعریب بگرێت. بەڵام گرفتەكە كورد خۆیەتی كە زەمینەی بۆ ئەم قۆناغەی داگیركردنەوەی كوردستان خۆشكردووە، بێهەڵوێستیی نوێنەرانی كورد لە بەغدا و لاوازییان بەرانبەر كارەكتەرە سیاسییە عەرەبەكان، كەشێكی دروستكردووە بۆئەوەی پرۆسەی جینۆسایدكردنی كورد بەناوی شەرعیەتی دەستوورییەوە بەڕێوەبەرن.

گرفتێكی تری ناوماڵی كورد كە رێخۆشكەرە بۆ بەعەرەبكردنەوەی كەركووك، رێكنەكەوتنی لایەنە سیاسیەكانە بۆ پڕكردنەوەی ئەو پۆستە ئیداریانەی پشكی كوردن لە شارەكە. پارێزگاری كەركووك وەك سەرۆكی یەكە ئیدارییەكان و سەرۆكی لیژنەی ئاسایش، پۆستی كوردە، بەڵام ئێستا لەلایەن عەرەبێكی شۆڤێنییەوە بەڕێوە دەبرێت و بەهێزی یاسایی ئەو پۆستەوە سەرپەرشتی پلانی بەعەرەبكردنی كەركووك دەكات. ئەنجوومەنی پارێزگا زۆرینەی رەهای لیستی برایەتیە كە پێكهاتەی هێزە كوردستانیەكانی كەركووكە، بەڵام بەهۆی دۆخی ناوخۆی كوردستانەوە، پەكخراوە و ناچنەوە سەر كارەكانیان. 

درێژەكێشانی ئەو دۆخەی كەركووك، تەنها لە بەرژەوەندی چەسپاندنی پرۆسەی بەعەرەبكردن و سەختتركردنی رێگاكانی بەردەم پرۆژەی كوردە بۆ وەرگرتنەوەی مافەكانی لە عێراق. هەرچەندە بە چوونەوەشمان بۆ كەركووك كۆتایی بەو عەقڵیەتە شۆڤێنیەی نەتەوەی سەردەستە نایەت لە بەغدا، بەڵام دەكرێت چوونەوەی كورد بۆ كەركووك و وەرگرتنەوەی پۆستەكانی بە هەماهەنگی لەگەڵ كارەكتەرە كوردەكانی بەغدا، كۆتایی بەو زەمینەیە بهێنێت كە بەهۆیەوە تەعریب بەچڕی دەستیپێكردووە.

بۆ ئەمە دەبێت كورد بیر لە شێوازێكی تری بەڕێوەبردنی كەركووك بكاتەوە، هەنگاوی یەكەمی بەوە دەبێت ئەو پۆستانەی پشكی كوردن لە كەركووك لەنێوان ئەو سێ‌ لایەنە كوردیەی زۆرینەی ئەنجوومەنی پارێزگا پێكدەهێنن، دابەشبكرێتەوە. ئەو كارەكتەرانەی بۆ ئەو پۆستانە دیاری دەكرێن پێویستە جێی رەزامەندیی هەمووان بن، تا هەرسێ لایەنەكە هاوكاری ئیدارەی كەركووك بن لە تێپەڕاندنی ئەم قۆناغەی كە قۆناغی داگیركردنەوەی كوردستانە. ئەنجوومەنی پارێزگا زۆرینەی كوردە، پارێزگار و دەزگای پۆلیس و بەشێكی زۆر لە دەزگا خزمەتگوزارییەكان پشكی كوردن و ئێستا بە چۆڵی ماونەتەوە یان لەلایەن نەیارانی كوردەوە بە وەكالەت بەڕێوە دەبرێن. 

دەبێت كورد بچێتەوە بۆ كەركووك و لە كەركووكەوە سەنگەری بەرگریكردن لێبدات. سوود لەو پۆستە ئیداری و ئەمنی و سەربازیانە وەربگرێ كە هەیەتی بۆ پارێزگاریكردن لە ناسنامەكەی. ئەگەر ئەوە نەكات نەك ناتوانێ‌ لە هەولێر و سلێمانییەوە كەركووك بپارێزێت، بەڵكوو داگیركردنەوەی كەركووك رێگە خۆشدەكات بۆ داگیركردنەوەی ئەو بەشەی تری كوردستانیش كە هێشتا نەكەوتووەتەوە دەستی عەرەب. 

لەڕووداو وەرگیراوە

نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو