مەلا بەختیار

شۆڕشگێرەكان، دەسەڵاتەكان، گۆڕانكارییەكان

  2019-04-04 11:57      138 جار بینراوە        کۆمێنت

1-بەهاری رۆژئاوای عەرەبی
بەهاری عەرەبی لەجوگرافیایەكی سیاسی شكستی هێناو، لەجوگرافیایەكی دیكە سەرهەڵدەدا. شكستەكە بەشێكی بەرچاوی، پەیوەندیی بەنەبوونی هێزی خاوەن ستراتیژی دیموكراسییەوە هەبوو، هاوكات پەیوەستی سیاسەتی دێرینخوازی ئیسلامگەراكانەوە بوو. ئەوەش فەرامۆشناكرێت، كە تەواوی دەوڵەتانی رۆژئاوای لیبراڵ و سۆسیال-دیموكرات و دیموكراتەكان، تائێستاش، جیهانبینیەكی دیموكراسیان لەم سەردەمی جیهانیگیریەشدا، بۆ جیهان، بەتایبەتی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەبووەو نییە.
بەهارەكە، لە یەمەن، سوریا، لیبیاو میسردا، هێزە دژە دیموكراسیەكان، هەڵیان گێڕا بۆ پایزی سیاسی. بەڵام لەڕۆژئاوای عەرەبیدا، تونس تاڕادەیەك سەركەوت و دەستوورێكی مەدەنی گەلپەسەندی تێپەڕاند. لە مەغریبیشدا هەندێ گۆڕانكاریی پۆزەتیڤ روویدا (ئەگەرچی زۆری ماوە)، بەڵام تاقیكردنەوەكان، لەوسەری رۆژئاوای عەرەبیدا وروژاند. جەماوەر كە دەبێتە خاوەن تاقیكردنەوەیەكی گونجاو، باشتر رادەچڵەكێ. بۆیە وڵاتی یەك ملیۆن شەهیدی كردە شانۆی گۆڕانكاری، بەبێ ئەوەی رێگە بدرێ، خوێن بڕێژرێ.
بەرەی رزگاریخوازی جەزائیر، لەسەرەتای شەستەكانەوە، حكومڕانن. لەم شەش دەهەیەدا، بەدەردی شۆڕشگێڕانی جیهان، ناو بەناو سەری شۆِرشگێڕانیان خواردووە، بەڵام حوكمیان هەر بەدەستەوە ماوە. بوتەفلیقە سەرۆكی پاشەكشە كردوو، لە لاوێتیەوە، شۆڕشگێڕ بوو. لەناوەڕاستی شەستەكانەوە پۆستی باڵای وەرگرتووە. بەهۆی كێشەكانەوە دووركەوتەوە، بەڵام لەهەشتاكانەوە هاتۆتەوە. دوو دەهەشە سەرۆكە.
2-گەندەڵی و شكستی دیموكراسی
زیاتر لەنیو سەدە حوكمڕانی و سەدەو نیوێك لەداگیركاریی كۆڵۆنیالیزمی فەرەنسی، واتا: دوو سەدە، سیستمی سەپێنراوی كۆڵۆنیالیستی وڵاتێكی مۆدێرنیتەو نیو سەدەش حوكمڕانیی سەربەخۆیی- نیشتمانی- دیموكراسی، لەدوا سەرئەنجامدا، وڵاتێكی دەوڵەمەندی فرە نەتەوەی كەناری دەریای سپی ناوەڕاست، ئەو میللەتەی یەك ملیۆن شەهیدی بۆ ئازادی بەخشی، حوكمڕانیەكەی بەرەی نیشتمانی جەزائیر رەتدەكاتەوەو بەڕاپەڕینێكی هێمنانە، بەبێ ئەوەی هانا بۆ خەباتی چەكداریی بەرن، توانیان سوپای وڵاتەكە بێلایەن بكەن و سەرۆك و حزبی دەسەڵاتدار ئاوای مێژووی شكستی حوكمڕانی بكەن.
كارشناس و توێژەران، زۆربەیان هۆكاری سەرەكیی ئەم رووداوە بۆ نقومبونی كاربەدەستانی بەرەی رزگاریخوازی جەزائیر، لەگەندەڵی و مشەخۆری و دزی و گزی لەهەڵبژاردنەكاندا، دەگێڕنەوە. لەگەڵیشیدا رەخنە لەچەشنایەتی سیستمی دیموكراسی وڵاتەكە دەگرن، كە نەیتوانیوە، سیستمێكی دیموكراسی راستەقینە بێ، لەدەسەڵات و دەزگاكانی شەفافدا؛ لەگۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و گۆڕینی هزری رای گشتیدا؛ لەمتمانەی زۆرینە بەپرۆسەی دیموكراسی؛ لەچارەسەركردنی تەنگوچەڵەمەی چینایەتی- كۆمەڵایەتی و لەهەموشی گرنگتر، لەدابینكردنی لایەنی كەمی دادپەروەریدا. كە واتا:
سیستمی حكومڕانی خراپ، نەبوونی دیموكراسی و دادپەروەری راستەقینە، گەندەڵی و نەبوونی سزا، تێكڕاو پێكرا، چارەنووسی سیستمەكان و حزبەكان و دەسەڵاتەكان، دیاری دەكەن. نەك مێژوی خەبات و خوێنی رژاوی شۆڕشگێڕەكان. شۆڕشگێڕێتی و قوربانیەكان، بۆ قۆناغێك شكۆیەكی شۆڕشگێڕانەی كاریگەرن، بەڵام هەر سیستم و حزبێك، زیاتر لەمێژووی خەباتی و زۆرتر لەقوربانیەكانی، دەستكەوتی نەبێ و، كێشەی ئابووری و سیاسی و حكومڕانی چارەسەرنەكا، بەردەوام، گەندەڵكاران سزا نەداو یاسا سەروەر نەكاو خزم و خوێش بكاتە مێمڵی گوزەرانی خەڵك و بازاڕ، بێگومان شۆڕشگێڕێتی و قوربانی، تەنها بۆ ماوەیەكی دیاریكراو، دەتوانێ دادی ئەم حزبانە بدات، سەرئەنجام، كەسوكاری قوربانیەكان، پێش خەڵكی دیكە، لێیان رادەپەڕن. جەزائیر زەقترین و رەقترین نموونەیە، كە هیچ شۆڕشێك لەتەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رۆژئاوای ئەفریقا، بەئەندازەی شۆڕشگێڕە جەزائیرییەكان، قارەمان نەبوون و قوربانیان نەدا، كەچی بەسەری شۆڕەوە دەبێت سەركردەكانیان شانۆی سیاسەت جێبهێڵن. ئەوەتا پارەیان بلۆك دەكرێ. پاسپۆرتیان لێدەسێنرێتەوەو ئەرزو ئاسمانی هەڵهاتنیان لێ دادەخرێ.
لەم دیمەنانەمان، لەشۆڕشی یۆلیۆی میسرەوە (1952) هەتا رووخانی شای ئێران، دیوە، چۆن ستەمكارەكان وڵات بەدەر دەكران. بەڵام كاتێك روداوەكانی مێژوو وەردەچەرخێن و شۆڕشگێڕەكانیش دووچاری هەمان چارەنووس دەبنەوە، ئیتر مێژووی هەموو شۆڕشگێڕەكان، دەكەوێتە ژێر پرسیارەوە.
3-نموونەی شكستی شۆڕشگێڕەكان
بەرەی رزگاریخوازی جەزائیر، جارێ دوا نموونەی شۆڕشگێڕە شكستخواردوەكانە، پێشتریش نموونە هەبوون. لەم كاتەشدا فەنزەوێلای چەپگەرا، پێدەچێ هەمان چارەنووسی چەپەكانی دەریای كاریبیان هەبێ!!
میسری پێشەنگی شۆڕشگێڕان و ئاڵاهەڵگری یەكێتیی عەرەب، لەسەردەمی سەرۆك جەمال عەبدولناسرەوە، ئەستێرەی ناسریەكان، دادەكشا، ئێستا تەنها ئاسەواری سیاسیان ماوە. رێكخراوی رزگاریخوازی فەلەستین، لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نموونەی شۆڕشگێڕانی دوای جەزائیر بوون، پشتیوانی تەواوی هێزو دەوڵەتە پێشكەوتووەكانیان هەبوو. كەچی دوای هاتنە سەر حوكمی دەسەڵاتی فەلەستینی و كۆنتڕۆڵكردنی دەسەڵات و بازاڕ، بەرە بەرە، گەندەڵی وای لێكردن، هەڵبژاردنیان بە (حەماس) دۆڕاندو لە (غەززە)شدا قەسابخانەیان بۆ (فەتح) داناو دەریشیان پەڕاندن. ئیسرائیلیش بەپەراوێزخراوی دانوستانیان لەتەكدا دەكات!!
ئێستا دەسەڵاتی فەلەستینی، ساڵ بەساڵ رووبەری حوكمڕانیەكەی كەم دەبێتەوە. گەندەڵی و مشەخۆری تەشەنەی سەندووە. بیرۆكراسیەت زاڵە. دەستكەوتی زۆر كەمتریان لەو پێشكەوتنانە هەیە كە لە ئیسرائیلدا بەدیهاتوون. تەنانەت ناشوێرن هەڵبژاردن بكەن. چونكە لەدوا هەڵبژاردندا (فەتح) بەچەند لیستی ناكۆك بەشدارییان كردو دۆڕاشن.
توركیا، پارتی دادو گەشەپێدان، وەكو پارتێكی چەپی ئیسلامگەرا، جیابوونەوەو لەدوو دەهەی رابردوودا، گۆڕانكاری ئابووری و تەلارسازی باشیان بەدیهێنا. بەڵام ئەمانیش، بەهۆی پێشێلكردنی پرەنسیپە راستەقینەكانی دیموكراسی لەناو كۆمەڵداو رێنەگرتن لەگەندەڵی و بەرتەسككردنی ئازادیە سیاسی و میدیاییەكان... تاد. لەدوا هەڵبژاردندا چەقی سەركەوتنیان لەئەنقەرەو ئیستەنبول و ئیزمیرو ئەنتاڵیادا دۆڕاند. تێكڕاش لە (56%)ی دەنگدەر لێیان تەكینەوە. هەدەپەش سەرەڕای ئەوەی كەمتریان لەچاوەڕوانیەكانی خۆیان هێنا، بەڵام بەرگرییەكی دیموكراسی و پشووی شۆڕشگێڕانەی باشیان نواندو لەدەیان شارەوانی گەورەو ناوەنجیدا سەریشكەوتن. پارتی كۆنگرەی هیندستان، لەو پارتە هەرە گەورەو چارەنوسسازو دیموكراتانە بوو، كە رابەڕی گەورەی وەكو (نەهرۆ) سەركردایەتیی دەكرد. سەرئەنجامی سیاسەتی هەڵەو خراپ راپەڕاندنی ئەركە كۆمەڵایەتییەكان، لەوڵاتێكی سەدان ملیۆن هەژاردا، پاشەكشێیەكی بێڕادەی كردووەو لەهەڵبژاردنەكانی رابردوودا، بەردەوام پاشەكشە دەكات.
هاوكات لەڕۆژئاواشدا، لەناو سۆسیال دیموكرات و هێزە دیموكراتەكاندا، لەدەهەی رابردوودا پاشەكشەی ترسناك دەبینرێت. لەبەرامبەریشدا، پۆپۆلیزم و راسیزم، سەردەكەون.
تەواوی ئەو گۆڕانكارییە سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژیانە، بەڕای ئێمە لەبنچینەدا بۆ ئەم راستیانەی خوارەوە دەگەڕێتەوە:
4-كاریگەرییەكانی گۆڕانكاریی سەردەم
هەزارەی دووەم و سەراپای هەژموونەكانی سەردەمی جەنگی سارد، لەزۆر بارەوە، ئەوپەڕەكەی لە دەهە، یان دەهەو نیوی ئایندە، كۆتاییان دێت. 
ئەم سەردەمە، سەردەمی تەكنەلۆژیاو تەكنیك و پەیوەندیە نوێكانە. واتا: سەردەمی كۆنتڕۆڵی دەسەڵات و كۆمپانیا زەبەلاحەكان، لەناو تاك و كۆی كۆمەڵدا، كۆتاییان دێت. دیارە دەسەڵات و سیستەم دەمێنن، بەڵام هەردەبێت لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەمەكەدا بسازێن.
تەكنیك و پەیوەندییەكان، بە ئۆنلاین بەچەشنێك ئاوێتەی ئابووری و بازاڕو خواستەكانی ملیارەها تاكی سەرزەمین بووەو زیاتریش دەبێت، ئیدی بەتەواوەتی بنچینە كلاسیكیەكانی چینایەتی و كۆمەڵایەتی، تەنانەت بنەماكانی سیاسی و كولتوریش دەگۆڕێت. زۆربەی دیارەدەو دەركەوتە كۆمەڵایەتی و سیاسی و تەنانەت فەلسەفەو عەقیدەكانی كۆمەڵناسیش، گۆڕانكاریی قوڵیان بەسەردا دێت.
هیچ پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتی و بیركردنەوەیەكی تاك و كۆ، نامێنن، نەكەونە ژێر كاریگەرییەكانی گۆڕانكارییەكان و گۆڕانكارییەكانیش، راستەوخۆ پەیوەندیان بەپەیوەندییە نوێكانی بازاڕو تەكنیك و سۆسیال-میدیاوە، دەبێت.
ژێرخانی ئابووری، چینە كۆمەڵایەتییەكان، پەیوەندییە كۆمەڵایەتیە جۆراوجۆرەكان، عەقیدەو فەلسەفەكان، تەنانەت كولتورو داب و نەریتەكانیش، بەدەرنابن، لەكاریگەرییەكانی گۆڕانكارییەكان.
سەرەتاكانی ئەم گۆڕانكاریانە، لەڕۆژئاوادا بەچەشنێ و لەوڵاتانی دواكەوتووشدا بەچەشنێكی دیكە دەركەوتون. لەڕۆژئاوادا ژێرخان، سیستەم، یاسا، دامودەزگایی و نەریتی دیموكراسی هەیە، بۆیە، سەرەڕای گۆڕانكارییەكان، بەڵام رووداوەكان هێشتا لەگرێژنە دەرناچن، دیارە رەوتی ناباوی سیاسی و كۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدەن. نموونەی زەقیان پۆپۆلیزمە، پۆپۆلیزمیش، هاوزای كۆچڕەوی ملیۆنەها رووەو رۆژئاوا سەرهەڵدەدەن، بۆیە بەشێوەیەكی بابەتی لەتەك راسیزمدا، موتوربەی، هاوچارەنووس دەبن.
لەوڵاتانی دواكەوتوودا، پێچەوانە دەكەوێتەوە، لەبەرئەوەی لەسەد ساڵی رابردوودا، دەستەبژێری حكومەت و سیستم دامەزراندن لەسەردەمی جەنگی یەكەمەوە تا دووەم، دوای ئەوەش هێزە سیاسییەكانی چەپ و راست شكستیان خوارد لەدامەزراندنی دامەزراوەكانی سیستم و دەسەڵاتی دیموكراسی هەڵقوڵاوی بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان، بۆیە، كاریگەرییەكانی سەردەم، خێرا دەتوانێت لەناو سەردەمی خێرایی پەیوەندیەكان و سۆسیال- میدیادا، رۆبچنە ناو سایكۆلۆژیەتی رای گشتی، گەرچی هێزی پێشەنگی ئەم گۆڕانكاریانەش، هێشتا دروست نەبووبن و هێزە كلاسیكیەكانیش، لەبازنەی سیاسەتی سەردەمی رابوردوودا، نەترازاون. بۆیە، كاتێك كاردانەوەی نەوەی سەردەمەكە، لەسەر خراپی حوكمڕانی ‌و دژواری گوزەران، لێوڕێژی سیاسی دەبن، رقی پیرۆزیان دەتەقێتەوەو هاوكێشەكان بەبێ‌ دەستەبەری رابەرایەتی، دەگۆڕن. زۆر جاریش، دۆخەكە لەگرێژنە دەردەچن.
مادام گۆڕانكارییە ئابووری ‌و تەكنیكیی ‌و پەیوەندییەكان، بابەتین ‌و جیهانگیرین، دیارە، رووداوەكانیش بەردەوام، لەتەقینەوەدا دەبن. هیچ هێزێكی سیاسی، بەتایبەتی هێزە شۆڕشگێڕەكانی دەسەڵات، لەم سەردەمەی گۆڕانكارییەكاندا، هەتا گۆڕانكاری هەمەلایەنە بەسەر سیاسەت ‌و پێكهاتەی حیزبایەتی ‌و سیستەمی حوكمڕانیدا، نەهێنن، مەحاڵە بتوانن بەرواڵەت باسی گۆڕانكاری بكەن ‌و لەگەوهەریشدا، سووربن لەسەر حوكمڕانی ‌و حیزبایەتی رابوردوو، هەڵبەتە لەدوا ئاكامدا، بەرگەی روداوەكان ‌و كاریگەری گۆڕانكارییەكان ناگرن.
لەهیچ سەردەمێكدا، دەسەڵات، بەئەندازەی ئەم سەردەمە، لەژێر فشاری رای گشتیدا نەبووە. رای گشتیش هەرگیز، بەئەندازەی ئەم سەردەمە لەژێر كاریگەری گۆڕانكارییەكاندا نەبووە. سەردەمەكانی پێشوو، پاساوی ئایدیۆلۆژی ‌و نەتەوایەتی ‌و ئاسایشی حوكمڕانی، كاریگەرییان زۆر بوو بۆ پاراستنی دەسەڵات‌و حزبەكان. بەڵام لەم سەردەمەی جیهانگیری ‌و پەیوەندییە خێراكان ‌و سۆسیال میدیادا، پاساوەكان، بەشانازییەكانی شۆڕشگێڕانەشەوە، دەبینین، كە چیكە دادی لایەنە سیاسییەكان ‌و دەسەڵاتەكان نادات. خەڵك لێیان رادەپەڕێ‌، ئەگەر هەلومەرجی خۆیی پێ‌ گەیشتبێ‌ یان پێ‌ نەگەیشتبێ‌.
جەزائیر باجی دا. سودان، باج دەدات. فەلەستین هەرگیز ناگەڕێتەوە هەژموونەكەی جاران. ئاكپارتی توركیا، رووی لەلاوازبوونی زیاترە. هێشتا، گۆڕانكارییەكانی جیهان، زۆری بە بەرەوە ماوە، قوڵتر كاریگەرییان لەسەر وڵاتان ‌و نەوەكان ‌و ئاراستەكان هەبێ‌. ئەوەی روویداوە، بەردەوام، بەئەنجامی چاوەڕوانەكراوتر، روودەدەن.
رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، بەسەرجەم دەوڵەت ‌و سیستەم ‌و حزب و خەباتی رزگاری نەتەوەكانەوە، بەدەر نابن لەكاریگەری گۆڕانكارییەكان، گەرچی هێشتا سیستەمە دیكتاتۆرەكان ماون ‌و هێزە كۆنەپەرستەكانیش، نەشكاون. ئەم ئەزمونانە تێكڕا، لەدەهەی رابوردووەوە، تاقیكردنەوەیەكی هێژای بۆ نەوەی سەردەم جێهێشتوە، بێگومان خەباتی دیموكراسی دەوڵەمەندترو بزووتنەوەی مەدەنی بەهێزترو گۆڕانكاریەكان تێكەڵاوی سیستەم‌و حزب و سەندیكاو رێكخراوەكانیش دەكات.

وتاری زیاتر

ناكۆكیەكانی سەرۆك ترامپ‬ مەلا بەختیار
2019-10-13 21:53      141 جار بینراوە








روسیای لینین و روسیای پوتین‬ مەلا بەختیار
2019-09-11 18:42      81 جار بینراوە


31ی ئاب؛ یادێكی شوم‬ مەلا بەختیار
2019-08-31 13:33      99 جار بینراوە












یەکی ئایارو عائیدون!‬ مەلا بەختیار
2019-05-01 17:48      86 جار بینراوە



رۆژی شانۆ پیرۆزبێ‌‬ مەلا بەختیار
2019-03-27 14:47      91 جار بینراوە

(11)ی ئازار و پەندەكانی مێژوو!‬ مەلا بەختیار
2019-03-11 17:17      148 جار بینراوە




نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو