مەلا بەختیار

وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست

  2020-04-12 16:00      69 جار بینراوە        کۆمێنت

(بەشی چوارەم)
مێژووی تاوان‌و شكستی ناسیۆنالیزمی عەرەبی
كاتێك قوڵبیتەوە لەمێژووی ئایین‌و دەسەڵاتی ئاینەكان، بەردەوام دوو راستی دەردەكەوێ‌:
یەكەمیان: هەموو ئاینێك لەچوارچێوەی زەمان‌و زەمینەی سەرهەڵدانیان خاوەنی پەیامی گۆڕانكارین، ئایینی ئیسلام، زیاتر لەئایینەكانی تر، لەسەردەمی كوێرەوەریدا، هەرچی چۆنێ‌ تاوتوێ‌ بكرێ‌، نیمچە شۆڕشێك بووە بۆ سەردەمی كۆتایی كۆیلەیەتی‌و كولتوری كوێرەوەری (الجاهلیە).
دووەمیان: بەرە بەرە، كە ئاینەكان، دەبنە ئایدیۆلۆژیەتی دەسەڵاتەكان، لەسەدەكانی ناوەڕاستدا، مەسیحی بۆ دەسەڵاتی بیزەنتی‌و ئیسلامیش بۆ قەڵمڕەوەكان جیاوازییەكی ئێجگار گەورە لەنێوان گفتاری ئاینەكان‌و كرداری دەسەڵاتەكاندا دەبینرێ‌، مەسیحیەكان دەبنە ئەوپەڕی دەسەڵاتی دڕندەو هەڵگەڕاوە لەپەیامی خۆشەویستی مەسیح؛ كە ئیتر لەسەردەمی رینیسانس بەدواوە پەرەسەندن دەگاتە ریفۆرمی ئایینی‌و قانگدانی كاسولیك لەسەر تاوان‌و تاڵانیەكانیان، تەنانەت (5 ملیۆن) مەسیحی دەبنە قوربانی ئەو جەنگە ناوخۆییەی مەسیحیەكان.
لەسەردەمی ئومەوییەكانەوە، ستەمكاری دەگاتە لوتكەی بەربەرێتی، تەنانەت سڵ لەقەتڵوعامی رەچەڵەكی پێغەمبەریش ناكەنەوە؛ زیاتر لەوەش، ئومەویەكان، مەكەو مەدینەش داگیرو ئەتك دەكەن. دوای ئەمان، عەباسیەكان، بەناوی ئایینی راستەقینەوە دێن‌و ئەمانیش دین دەكەنە دەمامكی دەسەڵاتی سیوكراتی (دەسەڵاتی ئایینی رەها) كە سەرەنجام، لەكوشتنی قەرامیتە‌و راپەڕینی زنجیەكاندا، ملیۆنەها ئازادیخواز قەتڵوعام دەكەن. ئەم كوشتارەی عەباسیەكان مێژوونوسانی ئیسلامی وەكو (ابن كپیر)‌و (ابن اپیر)‌و (گبری) باسی دەكەن.
كاتێك عوسمانی‌و سەفەویەكانیش، ناو بەناو، بەغدا داگیر دەكەن، لە سەدەكانی حەڤدەو هەژدەو نۆزدەدا، بەغدای پایتەختی عەباسییەكان‌و (دار السلام)ی ئیسلام‌و كانگای شارستانیەتەكەیان.. بەم مەرگەساتانە دەگەیەنن:
1- 1621؛ سەدان هەزار سونیگەر سەربڕاوون‌و هەزارانیشیان كراونەتە كۆیلە.
2- 1638؛ كوشتارگەیەكی گەورە لەلایەن توركەكانەوە ئەنجامدراوە. قوربانییەكانی (300هەزار) كەس بوون، زۆرینەیان فارس بوون.
3- 1733؛ گەمارۆی فارسەكان بۆ سەر بەغداو (100هەزار) كەس لەبرسی‌و نەخۆشی تاعون مردوون.
4- 1777-1778؛ شەڕی ئەهلی لەناو بەغدا.
5- 1831؛ نەخۆشی تاعون‌و گەمارۆو برسێتی، دانیشتوانی بەغداد لە (800هەزار) دانیشتوو، كەمبوونەتەوە بۆ (27هەزار) كەس.
كاتێك عوسمانییەكان نەخۆش كەوتن‌و ئیتر لەجەنگدا دۆڕان، بەغدا دەكەوێتە دەست بەریتانیا (110) هۆزی كە ژیانیان لەسەر تاڵان‌و داگیركردن، لەبەغدا ژیاون، لەم ژیانەدا هەروەكو مێژوونووسێكی عیراقی (سلێمان فایەق) لەسەر مێژووی بەغدا نووسیویەتی، دەڵێ‌: خەڵكەكە لەسەر ژیانی كۆیلەیەتی راهاتبون‌و لای ئەمانە حكومەت، نەفرەتلێكراو بووە.
ئەو ستەمكارییە، سەدان ساڵی خایاندووەو عیراقی عەرەبی‌و بەغدادی پایتەختیان، ئەوە دۆخی بوبێ‌، ئیتر دەبێ‌ بیری لێبكرێتەوە كە باقی شارو گوندەكانی باشورو ناوەڕاستی عێراقی عەرەبی، لە چ كوێرەوەریەكدا ژیابن؟
بەریتانیا كە عیراقی عەرەبی (پاشان باشووری كوردستان)ی داگیر كردووە، وڵاتێكی ئاوهای كەوتۆتە دەست، لەناو وڵاتێكی ئاوهاو ژیانی چینایەتی-كۆمەڵایەتی كولەمەرگی ئاوهاشدا، بزوتنەوەی نیشتمانی سەرەتا و پاشان، دوای رادەیەك پێشكەوتن، خەباتی چینایەتی دەستیپێكردووە.. سەرەنجام لەهەموو قۆناغەكاندا عیراقی عەرەبی جگە لەزاڵبوونی هێزی ناسیۆنالیزمی دواكەوتوو، كە رەگەزەكانی لەناو كولتوری دەسەڵاتی ئایینی-مەزهەبیەوە، چەقیبوو، تا ئێستاش ئەلتەرناتیفێكی تر، بەرهەم نەهاتووە. ئەمەش، ئەنجامێكی سروشتی، سروشتی راستەقینەی كۆمەڵایەتی-سیاسی بووە، لەم وڵاتەدا، كە قەوارەكەی بەناوی عێراقەوە لە ساڵی (1921)وە سەپێنراوەتە سەر باشوری كوردستانیش.
*بۆ ئامارەكان، بڕوانە:

(الطبق الاجتماعیة القدیمة والحركات الثوریة في العراق). تألیف: حنابطاطو- ترجمة: سعد الحسني- صفحة (32-33).

 

وتاری زیاتر









وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-05-14 10:56      61 جار بینراوە


وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-05-10 00:09      53 جار بینراوە

وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-05-09 22:56      71 جار بینراوە




وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-05-04 14:43      42 جار بینراوە




وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-04-28 16:52      69 جار بینراوە


وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-04-26 01:12      62 جار بینراوە


وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-04-25 15:08      59 جار بینراوە

وڵاتانی عەرەبی سەدەیەك شكست‬ مەلا بەختیار
2020-04-24 22:15      54 جار بینراوە






نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو