فەیسەڵ عەلی

ناسەنتراڵی و حوكمڕانیی چاك

  2020-05-09 20:58      57 جار بینراوە        کۆمێنت

شێوازی رێكخستنی ئیداریی تەقلیدی یان سەرەتایی لەسەدەی رابردوودا، سەنتراڵی ئیداریی بوو، كە بەمانای چركردنەوەی هەموو وەزیفە ئیدارییەكان لەدەستی دەسەڵاتی ناوەندیدا دێت، بەتەنیا ئەو دەسەڵاتە مافی دەركردنی بڕیاری لەهەموو وڵاتدا هەیەو سەرپەرشتیی هەموو دامەزراوە گشتییە نیشتمانییەكان، بەناوخۆییەكانیشەوە دەكات، بەوەش هەموو بەرژەوەندییە ئیدارییەكان دەچنە خزمەتی حوكمڕان و دارو دەستەكەیەوە.
ئەو پەرەسەندنە خێراو چۆنایەتییەی كە پەیوەندییەكانی نێوان هاووڵاتی و ئیدارە بەخۆیەوە بینیوێتی، لەمڕۆدا بۆ دەوڵەتە نوێ و دیموكراتییەكان بووەتە ئەستەم كە بتوانێت هەموو كاروباری وڵات لە پایتەختەوە بەڕێوەبەرێت، لەبەرئەوە، دەبینرێت لەو دەوڵەتانەدا سەنتراڵی پاشەكشێیەكی بەردەوامی بەخۆیەوە بینی و رووبەڕووی ئاستەنگی راستەقینە و ئاڵۆز بۆوە، كە هاوكاتی زیادبوونی بەردەوامی پێداویستییەكانی هاووڵاتیانیش بوو، كە دەبوو وەڵامی خواست و ئارەزووەكانی بداتەوە و لەچۆنێتی پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكاندا بەشداریی پێ بكات، هەروەها لە كورتترین ماوە و بە كەمترین تێچوون و بە ئاسانترین شێواز جێبەجێی بكات، ئەویش لە چوارچێوەی دابەشكردنی رۆڵە ئیدارییەكان لەنێوان ناوەندو پارێزگاو ناوچەكاندا بوو، بەپێی سیستمێكی ئیداریی كە لەسەر بنەمای ناسەنتراڵی دامەزرابێت، بەوەی كە سەرچاوەی سەرەكیی بەرەوپێشبردن و گەشەكردنی ناوچەییە و رواڵەتێكی دیموكراتیشی هەیە، هەروەها خواستی جەماوەریشە، كە لەسایەی سەنتراڵیدا رەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر كەشی سیاسیی هەبوو.
ناسەنتراڵی، سستمێكی ئیدارییە، كە بەهۆیەوە دامەزراوە ئیدارییەكانی پارێزگاو ناوچەكان كەسایەتی یاسایی خۆیان هەیەوە و دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی خۆیان كە لە سەنتراڵ وەریانگرتۆتەوە، جێبەجێ دەكەن.
ناسەنتراڵی شێوازێكە لەشێوازەكانی رێكخستنی ئیداری، كە بەهۆیەوە وەزیفە ئیدارییەكان لە نێوان ئیدارەی سەنتراڵی لەپایتەخت و پارێزگاو ناوچەكاندا دابەش دەكرێت، دەسەڵاتی پایتەخت دەبێتە سەرپەرشتیار و لەڕێی دەزگا چاودیرییەكانەوە بەدواداچوون بۆ چۆنێتی بەڕێوەبردنی كارو ئەركەكانیان دەكات.
ئەو بەشكردنی دەسەڵاتە تەنیا ئیدارییە و پەیوەندیی بە دەسەڵاتی سیاسییەوە نییە.
ناسەنتراڵی سیاسی، سیستمێكی سیاسییە، بەهۆیەوە وەزیفەی سیاسی لەنێوان دەوڵەتی فیدراڵ و هەرێم و پارێزگاكاندا بەش دەكرێت، ئەو پەیوەندییە بەپێی دەستوور رێكدەخرێت، بەپێچەوانەی ناسەنتراڵی ئیدارییەوە كە یاسا ئیدارییەكان رێكیان دەخات، بەوەی كە دیاردەیەكی گشتیی ئیدارییە و تەنیا پەیوەندیی بە ئەدائی وەزیفە ئیدارییەكانەوە هەیە و كاری بە سستمی حوكمڕانی سیاسییەوە نییە.
ئەم ناسەنتڕاڵییە ئیدارییە دوو جۆرە، نا سەنتڕالی پەیكەریی و ناسەنتراڵی هونەری.
ناسەنتراڵی پەیكەری: بریتییە لە پەیكەرێكی ئیداری ناوچەیی، كە لەلایەن دەستەیەكی هەڵبژێردراوی ئەو ناوچەیەوە بەڕێوەدەبرێت، بڕیارەكان بەناوی ئەوانەوە دەردەچێت نەك بەناوی دەوڵەتەوە، ئەم ئیدارە ناسەنتراڵە ملكەچی ئیدارەی سەنتراڵی نابێت، واتە بەرپرسانی دەسەڵاتە ناوچەییەكان لەژێر فرمانی دەسەڵاتە سەنتراڵییەكەدا نابن، ئەوان لەلایەن دەسەڵاتی سەنتراڵەوە دانامەزرێن، بەڵكو لەڕێی هەڵبژاردنێكی ئازاد و راستەوخۆوە لەلایەن هاووڵاتیانی ئەو ناوچەیەوە هەڵدەبژێردرێن، بەڵام ئەمە رێگر نییە لەوەی كە دەسەڵاتی سەنتراڵی سەرپەرشتیی ئەو دەسەڵاتە ناوچەییە بكات و ئاگاداری چۆنیەتی جێبەجێكردنی یاساكان بێت.
ناسەنتراڵی هونەری: بوونی هەندێك دامەزراوەی گشتییە لە پارێزگاو ناوچەكاندا، جیا لە ناسەنترالی پەیكەری، ئەم دامەزراوانە درێژەپێدەری سەنتراڵی دەبن و لقە دەرەكییەكانی بەڕێوەدەبن، بەبێ ئەوەی ئەوانە لەلایەن هاووڵاتیانی ئەو ناوچانەوە هەڵبژێردرێن، بەڵام كەسایەتیی مەدەنی و سەربەخۆیی داراییان هەیە و هەوڵی جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی سەنتراڵ لە بوارەكانی خۆیاندا دەدەن، لەبودجەی گشتیی دەوڵەتدا بودجەیان بۆ تەرخان دەكرێت. لەگەڵ زیادبوونی بایەخدان بە پرسەكانی حوكمڕانی چاك و شەفافبوونی پەیوەندییەكانی نێوان توخمە هەمەجۆرەكانی دەوڵەت، حكومەت دەبێ بە قەبارەی ئیدارەی سەنتراڵی خۆیدا بچێتەوە، بەرپرسیارێتی و شەفافیەت بكاتە پێوەری رەفتارەكانی و رۆڵی ناسەنتراڵی لەڕێی پێدانی دەسەڵاتی فراوان و بەرپرسیارێتی گەورەتر پتەوبكات، ئەویش لە میانی پێدانی سەربەخۆیی زیاتر بۆ ئەوەی بەشداریی لە گەڵاڵەكردنی بژاردەكانی گەشەپێداندا بكات. بەو جۆرە پرەنسیپی ناسەنتراڵی لەمیانی گۆڕینی ئیدارەی پارێزگا و ناوچەكان بۆ دامەزراوەی گشتی نەشونما دەكات، كە كەسایەتی مەعنەوی و سەربەخۆیی دارایی و دەسەڵاتی فراوان و نەرمیی نواندنی زیاتری لە بڕیار و چارەسەركردنی كێشەكاندا هەبێت.
حوكمڕانیی باش، بەرەو گرتنەبەری ناسەنتراڵی هەنگاودەنێت، بە بەشداریكردنی هاووڵاتیان لە بڕیاردان بەپێی میكانیزمی یاسایی و لێپرسینەوە لە دامەزراوە ئیدارییەكان لەمیانی پەیكەری تایبەتمەندیی وەك: چاودێریی و میدیا و پەرلەمان و دادگاكان.
پاشان پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و گروپە ناوخۆییەكان و پێكهاتەكانی كۆمەڵی مەدەنی و لایەنە كۆمەڵایەتییەكان رێكدەخاتەوە.
بەكورتی، ئەو پەرەسەندنانەی ئەمڕۆ جیهان لە نێوجەرگەی بەجیهانیبوون و دووبارە سازدانی رۆڵە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر ئاستی نیشتمانی بەخۆیەوە دەیبینێت، ئیدارەی سەنترالی ناچاركردووە تا لە ئەركەكانیدا پاشەكشێ بكات، خۆی بۆ ئەركە سەرەكییەكانی پەیوەندیدار بە سیادە و یاسادانان و پەیوەندییە دەرەكییەكان و بەرگریی تەرخان بكات، هاوكات سەرپەرشتیی ئیدارە ناسەنتراڵەكان بكات، بۆ ئەوەی ئەركەكانیان وەك ئەوەی هەیە بەڕێوەببەن.

وتاری زیاتر

تاعون رووی ئەرزی گۆڕی‬ فەیسەڵ عەلی
2020-05-17 00:19      59 جار بینراوە



نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو