د.محەمەد نورەدین

سەرەڕۆیی تورک و رژێمی عەرەبی

  2020-07-04 18:50      47 جار بینراوە        کۆمێنت

سەرەرۆیی و شەڕفرۆشتنەکانی تورکیا بەهەندێ وڵاتی عەرەبی لەچەند هەفتە یان راستتر چەند رۆژی رابردوودا گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر ترسناک.
ئێمە دەزانین تورکیا لە 2011 ەوە هەموو هەوڵێکی داوە بۆ خۆشکردنی ئاگری شەڕ لەسوریا، هەروەها وردو خاشکردنی بونیادی کۆمەڵگەی سوری و کارکردن لەساڵی 2016ەوە بۆ داگیرکارییەکی سیستماتێک و لەسەرخۆ بۆ خاکی سوریا، لەڕێگەی چەند پرۆسەیەکی سەربازییەوە، کە بەهۆیەوە توانیوایەتی بەشی باکووری خۆرئاوای سوریا داگیربکات، ئەمە چ جای بەشێکی فراوانی ناوچەکانی خۆرهەڵاتی فورات لەسەر سنووری تورکیاو سوریا.
بەرپرسانی تورکیا نیازی راستەقینەی خۆیان سەبارەت بەو ناوچانە نەشاردۆتەوە، بەئاشکرا وتوویانە کە دەیانەوەێ سنوورەکانی میساقی میللی ساڵی 1920 بگێڕنەوە، بەپێی ئەو میساقەش بێـت تورکیا هەر یەک لەباکووری سوریاو باکووری عیراق لەخۆدەگرێـت، بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجەشی ئەنقەرە کاری لەسەر دووبارە رێکخستنەوەو گۆڕانکاری لەبونیادی کۆمەڵایەتی و دیموگرافی و پەروەردەیی و ئایینی و ئابووری لەو ناوچانە کردووە، لەهەوڵیدا بۆ لکاندنی ئەو ناوچەکانە بە خاکی تورکیاوەو بەستنەوەی لەڕووی ئیدارییەوە بەبەشێک لەپارێزگا سنوورییەکانی لەگەڵ عیراق و سوریادا.
دوا هەنگاوەکانی تورکیاش لەو رووەوە کارکردن بووە بەلیرەی تورکی لەبری لیرەی سووری لەئاڵۆگۆڕی دراودا لەو ناوچانە، ئەوەش ناکرێت ببەسرترێت بەداڕمانی نرخی فرۆشتنی لیرەی سورییەوە، چونکە حاڵی لیرەی تورکیش ئەوەندە باش نییەو نرخی لەچەند مانگی رابردوودا 30% دابەزیوە.
چەند رۆژێک پێش ئێستا فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیا ژمارەیەک هێرشی بەرفراوانیان کردە سەر پێگەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لەعیراق، هەر لەشەنگالەوە لەسەر سنووری خۆرئاوا لەگەڵ سوریا تا دەگاتە چیای قەندیل لەسەر سنووری خۆرهەڵات لەگەڵ ئێراندا، دواتر سوپای تورکیا پرۆسەیەکی زەمینی لەو ناوچەیە بەناوی (چنگی پڵنگ) دەستپێکرد، ئەوەش یەکەم پرۆسەی لەوجۆرە نییەو پرۆسە سەربازییەکانی تورکیا لەهەرێم ماوەی چەندین ساڵە بەردەوام و کراوەیە بەبێ وەستان، ئەوەش درێژەپێدانی داگیرکاری تورکیایە بۆ خاکی عیراق، چونکە تورکیا زیاتر لە20 پێگەی سەربازی لەباکووری عیراق هەیە، پێگەکانیش لەنێوان سەربازگەی بچووک و سەربازگەی گەورەدایە، ئەوەی جێگەی دڵگرانی و نیگەرانیشە، دەسەڵاتدارە یەک لەدوا یەکەکانی عیراق لەماوەی 20 ساڵی رابردوودا، هیچ هەوڵێکی جددیان نەداوە بۆ نەهێشتنی بوونی سەربازی تورکیا لەعیراق، نەک هەر ئەوەش بەڵکو کار گەیشتە سەر ئەوەی رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا بەئاشکرا سووکایەتی بەحەیدەر عەبادی سەرۆک وەزیرانی عیراق بکات، بێ ئەوەی عەبادی هیچ هەڵوێستێک بنوێنێت.
زۆرجارو بەڵکو بەبەردەوامی پرۆسە سەربازییەکانی تورکیا بەبێ هیچ هەماهەنگییەکی پێش وەختە لەگەڵ بەغدا دەکران، نەک هەر ئەوە بەڵکو بەبێ ئاگادارکردنەوەی بەغداش ئەو پرۆسانە دەکرێن، بەیاننامەکەی ئەم دواییەی حکومەتی عیراقیش سەبارەت بەپرۆسەی سەربازی (چنگی پڵنگ)، هیچ لەمەسەلەکە ناگۆڕیت و بەڵکو لاوازیی ترسناکی عیراق نیشان دەدات، ئەوەش هەڵوێستی رەسمی بەغدا دەردەخات بەرامبەر بەدەستوەردانی وڵاتانی تر لەعیراقدا.
لەئێستادا کە تورکیا بەڕەسمی باکووری سوریاو عیراق لەناو سنووری میساقی میللی خۆی هەژماردەکات، چەمکێکی نوێتریش پەیدابووە لەماوەی رابردوودا، چونکە ئەگەر سنووری میساقی میللی (سنووری وشکانی) بگرێـتەوە، ئەوا چەمکە نوێکە باس لە(سنووری شین)ی تورکیا دەکات، کە مەبەست لێی (نیشتمانی شین)ە، کە دەتوانین بە (میساقی میللی دەریایی) حسابی بکەین، ناوەڕۆکەکەشی ئەوەیە تورکیا سنووری دەسەڵات و کاریگەری هەیە لەدەریاکان وەک دەریای سپی ناوەڕاست کە تا لیبیا دەڕوات، تورکیاش بەمە پاساو بۆ رێکەوتنەی دەهێنێتەوە لەگەڵ حکومەتی تەرابڵوس بەسەرۆکایەتی فایز سەراج و هێزە دەریایی و ئاسمانی و وشکانییەکانیشی دەنێرێت بۆ ئەو وڵاتە، لەپاڵ هەزاران مورتەزەقەی ئەدلیب و ناوچەکانی تری سوریا، بۆ شەڕی بەشێکی تری لیبیاییەکان.
بەپێی لێدوانی بەرپرسانی تورکیاش بێت، ئەوا لیبیا بەکرداریی دەخرێتە ژێر هەژموون و هەیمەنەی تورکیاوە بەهەمان شێوەی سەردەمی عوسمانی، بەمەش بەرپرسیارێتییەکی مێژوویی دەکەوێتە سەر حکومەتی سەراج و لەمێژوودا تۆماردەکرێت کە چۆن پەنای بردووەتە بەر هێزێکی دەرەکی غەیرە عەرەبی بۆ شەڕکردنی لەگەڵ براکانی خۆیدا لەنیشتمان، هەروەها دروستکردنی هەڕەشە بۆ برایانی تری لەنیشتمانی عەرەبدا بەتایبەتیش میسر.
بەڵام ئەوەی جێگەی دڵگرانی و نیگەرانییە ئەوەیە رژێمی عەرەبی کە کۆمەڵەی وڵاتانی عەرەب نوێنەرایەتی دەکات لەئێستادا لەخراپترین ساتەکانی بچووک بوونەوەو داڕماندایە، چونکە ئەو بەیاننامانەی کۆمەڵەکە دەریکردووە سەبارەت بەپرۆسە سەربازییەکانی تورکیاو دەستوەردانی لە لیبیا، لەئاستی کەمترین هەڵوێستدا نەبووە بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی عەرەب و هیچ پلانێکی عەرەبیش بەدی ناکرێت بۆ رێگرتن لەو سەرەڕۆیی و شەڕفرۆشتنەی تورکیا کە تادێت فراوان دەبێت لەسەر ئاستی سەربازی و سیاسی و ئابووری، ئەوەش تورکیاو غەیری ئەویش هاندەدات بۆ پێڕاکێشان و دەستوەردانی زیاتر لە وڵاتانی عەرەبی و لەدووری هەزاران کیلۆمەتر لەخاکی خۆیەوە.
(ئیبراهیم یازیجی) پێش سەدو پەنجا ساڵ هاوار دەکات بۆ هاووڵاتیانی عەرەب و دەڵێـت: (عەرەب بەئاگابێن و لەخەو رابن، چونکە قوڕو لیتەی رووداوەکان ئەوەندە زۆربوون تا ئەژنۆتان هاتووە).
لەعەرەبییەوە: گۆران فەتحی
سەرچاوە: خەلیجی ئیماراتی

نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو