فەریق حەبیب

گەڕانەوەی‌ سیستمی‌ ئینتیداب چارەسەرە بۆ قەیرانەكانی‌‌ رۆژهەڵات؟

  2020-08-07 15:44      114 جار بینراوە        کۆمێنت

هاوكات لەگەڵ سەردانەكەی‌‌ ئیمانوێڵ ماكرۆن سەرۆكی‌ فەرەنسا بۆ بەیروت، زیاتر لە 36 هەزار لوبنانی‌ لەیاداشتێكدا داوایان لە ماكرۆن كرد سیستمی‌ داگیركاریی‌ فەرەنسا بۆ لوبنان بگێڕێتەوە‌و هاوشێوەی‌ ساڵانی‌ 1920-1943 لوبنان بەڕێوەببات.
سادەترین لێكدانەوە بۆ ئەو داواكارییە ئەوەیە، سیستمی‌ سیاسی‌ ئەو وڵاتە‌و نوخبە سیاسییەكەی‌ شكستیان هێناوە لە حوكمڕانی‌‌و نەك هەر نەیانتوانیووە ژیانێكی‌ ئاسایی‌‌و لانیكەمی‌ خۆشگوزەرانی‌ بۆ خەڵكی‌ لوبنان فەراهەم بكەن، بەڵكو بەهۆی‌ گەندەڵی‌‌و بەتاڵان بردنی‌ سەروەت‌و سامان‌و توانای‌ وڵاتەكەوە، گەلانی‌ لوبنانیان بێ‌ ئومێدو رەشبین كردووە. دیارە ئەم بارودۆخە بۆ وڵاتی‌ خۆمان‌و زۆربەی‌ وڵاتانی‌ ناوچەكەش هەر درووستە.
كاتی‌ خۆی‌ لەدوای‌ یەكەمین جەنگی‌ جیهانی، وڵاتانی‌ كۆڵۆنیالی‌ لەڕێی‌ كۆمەڵەی‌ گەلانەوە، بەبیانووی‌ ئەوەی‌ ژمارەیەك وڵاتی‌ وەكو عیراق‌و سوریا‌و لوبنان‌و...هتد، هێشتا ئامادەنین بۆ سەربەخۆیی‌‌و بەڕێوەبردنی‌ وڵاتەكانیان‌و پێویستە لەلایەن وڵاتانی‌ بەهێزو خاوەن ئەزموونەوە یارمەتی بدرێن، سیستمی‌ ئینتیداب(ماندێت)یان داهێنا‌و لەو رێیەوە لوبنان‌و سوریا لەلایەن فەرەنسا‌و عیراقیش لەلایەن بریتانیاوە بۆ ماوەی‌ ساڵانێكی‌ زۆر حوكم دەكران.
ئەگەرچی‌ ئەو كات، وڵاتانی‌ ئیستعماری‌، وەكو بیانوویەك سیستمی‌ ئینتیدابیان بەكارهێنا، بۆ ئەوەی‌ بەشێوازێكی‌ نوێ‌ درێژە بەداگیركردنی‌ وڵاتان بدەن، وەلێ‌  بەداخەوە هەشتا ساڵی‌ رابردووی‌ ئەم وڵاتانەی‌ لەمەڕ خۆمان دەریانخست كە بیانووكەیان راست بووە، چونكە تائێستا هیچكام لە وڵاتانەی‌ خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست سەقامگیریی‌‌و حوكمێكی‌ رەشید و لانیكەمی‌ بەختەوەرییان بۆ میللەتەكانیان دەستەبەر نەكردووە.
پێدەچێت دوو فاكتەر هۆكاری‌ سەرەكی‌ بووبێتن بۆ سەرنەكەوتنی‌ كۆمەڵگەكانی‌ ئەم ناوچەیە لە پرۆسەی‌ دەوڵەتدارییدا، یەكەمیان دەستێوەردانی‌ ئیقلیمی‌‌و نێودەوڵەتی‌‌و دووەمیشیان پێنەگەیشتنی‌ ئاستی‌ هۆشیاری‌ خوودی‌ كۆمەڵگەكانە. بەڕوونی‌ دەستێوەردانی‌ دەرەكی‌ لەكاروباری‌ نێوخۆی‌ هەریەك لە لوبنان‌و عیراق‌و سوریا دیارە، ئاشكراشە كە چۆن وڵاتانی‌ بیانی‌ توانیویانە بەرەوپێشچوونی‌ ئەم وڵاتانە پەكبخەن‌و یەكڕیزی‌ گەلانیان تێكبشكێنن. هاوكات دواكەوتوویی‌ ئاستی‌ هۆشیاری‌ دانیشتوانی‌ ئەم وڵاتانە‌و زۆرێك لە وڵاتانی‌ دیكەی‌ خۆرهەڵات بووەتە ماشێنێك بۆ هاڕینی‌ كەسانی‌ دڵسۆزو نیشتمانپەروەر، ئینتیمای‌ مەزهەب‌و تایفەگەراییش قوڕەكەی‌ خەستتر كردووەتەوە، بۆیە دەوروبەری‌ هەشتا ساڵە ئەم وڵاتانە لە بازنەیەكی‌ بەتاڵدا دەخولێنەوە، هەمیشە ئەمە حاڵیان بووە: جەنگی‌ نێوخۆی‌، هودنە، پاشان پێكهێنانی‌ حكومەتی‌ ئیئتیلافی‌ لاواز، ئینجا رووخاندنی‌ حكومەتەكە‌و ئەنجامدانی‌ هەڵبژاردنی‌ پڕ لە ساختەكاریی‌ كە تێیدا هەموویان فێڵ لەیەكتر دەكەن‌و هەمووشیان دەزانن كە فێڵیان لێ‌ دەكرێت، دیسان پێكهێنانی‌ حكومەتی‌ لاواز‌و رووخاندنی‌‌و جەنگی‌ نێوخۆیی‌‌و.. هتد، سەرەنجام ئەم رەوشەی‌ لێ‌ شین دەبێت كە ئێستا تێیداین‌و هەموومان بەدەستیەوە دەناڵێنین‌و تەواو بێ‌ هیوابووین، هاوڵاتیان بەچەشنێك هەناسەساردبوون وایانلێهاتووە تەنانەت حەوسەڵەی‌ ئەوەیان نەماوە رەخنەبگرن، چونكە دەزانن بێ‌ هودەیە.
لەمێژە باس لەوەدەكرێت كە بەرپاكردنی‌ رێنیسانسێكی‌ هاوشێوەی‌ رێنیسانسی‌ ئەوروپی‌، دەستەبەرە بۆ چارەسەركردنی‌ قەیرانی‌ دەوڵەتداریی‌‌و گەندەڵی‌‌و زۆربەی‌ ئاریشەكانی‌ تری‌ ناوچەی‌ خۆرهەڵات. زۆرێك لە رێبەرانی‌ رۆشنگەریی‌، ئەمە بەتاكە بەردەباز دادەنین بۆ پەڕینەوە بۆ رۆخی‌ ئۆقرەیی‌‌و خۆشگوزەرانی‌، باوەڕیشیان وایە كە رێنسانی‌ رۆژهەڵات رەنگە كورتمەوداتر و خێراتربێت لەوەی‌ ئەوروپا بەهۆی‌ بەرهەمەكانی‌ شۆڕشی‌ زانیاری‌‌و تەكنەلۆژییەوە. بیرمەندو رۆشنگەرێكی‌ وەكو محەممەد ئەركون بەو خەمەوە سەری‌ نایەوە لەبەرانبەردا بە هەڵگەڕاوەو بێ‌ باوەڕ تۆمەتباركرا. هاشم ساڵح توێژەر‌و رۆشنگەری‌ سوریش چەندین ساڵە هاوار دەكات كە دەبێت كار بۆ بەرپاكردنی‌ رێنیسانسی‌ رۆژهەڵات بكرێت‌و خۆمان لە بیروباوەڕ‌و بەها كۆنەكان دەربازبكەین ئینجا دەتوانین هەنگاوی‌ جددی‌ بۆ پێشكەوتن بەهاوێژین. هەڵبەت لە كوردستانی‌ خۆشمان كەسانێك هەن كە داوای‌ پێداچوونەوە بە تەواوی‌ بیروباوەڕو بەهاكاندا دەكەن، لەپێناو هەستانەوە‌و دانانی‌ بنچینەیەكی‌ پتەو بۆ هەنگاوەكانی‌ ئایندەمان، بەڵام زۆر بەتووندی‌ لەلایەن پەڕگیرو محافیزكارەكانەوە دژایەتی‌ دەكرێن، چونكە ئەوان بە باسكردنی‌ ئازادكردنی‌ مێشك‌و بیركردنەوە هەترەشیان دەچێت، لەبەر ئەوەی‌ دەزانن ئەوە واتای‌ كۆتاییهاتنی‌ خۆیانە.
مێژوو بۆمان دەگێڕێتەوە كە محافیزكارەكان تا كۆتایی‌ تواناو وزەی‌ خۆیان بەرەنگاری پیشكەوتنخوازەكان دەبنەوە‌و لەمپەڕ لەبەردەم تەقەلاكانیان دادەنێن، بەڵام لە خاڵێكدا ململانێكە یەكلایی‌ دەبێتەوە‌و گۆڕان روودەدات.
 هەلومەرجی‌ ئێستای‌ ناوچەی‌ خۆرهەڵات تاڕادەیەك لە ساڵانی‌ سەردەمی‌ یەكەمین جەنگی‌ جیهانی‌ دەچێت، ناوچەكە لە حاڵەتی‌ گڕكاندایە گڕكانێكی‌ كۆمەڵایەتی‌‌و ئابووری‌‌و سیاسی‌، ئەو كات گڕكانەكە بەدابەشكردنی‌ ناوچەكە‌و دامەزراندنی‌ چەندین وڵاتی‌ نوێ‌ كۆتاییهات، ئێستاش گڕكانەكە لەوپەڕی‌ چالاكی‌‌و گەرمیی‌ خۆیدایە‌و باوەڕیشم وایە چەند ساڵێكە سەرەتاكانی‌ رێنسانی‌ رۆژهەڵات سەرەتاتكێیەتی‌، شۆڕشەكانی‌ " بەهاری‌ عەرەبی‌" بەرجەستەبوونی‌ سەرەتای‌ رابوونەكەیە، گەلانی‌ زۆربەی‌ وڵاتانی‌ ناوچەكە، یەك دوو وڵاتی‌ كەنداوی‌ لێدەربچێت، لە بەرانبەر دەسەڵاتدارانی‌ گەندەڵ‌و فێڵباز رابوون‌و داوای‌ گۆڕانكاریی‌ دەكەن، بەهیچ كلۆجێكیش بەنیوە چارەسەر قایل نین.
پرسیاری‌ جەوهەریش لەم نێوەندەدا ئەوەیە، ئاخۆ گەڕانەوەی‌ ئینتیدابی‌ وڵاتانی‌ ئەوروپی‌ بۆ ناوچەكە چارەسەرە بۆ قەیرانەكان، یاخوود دەبێت گەلانی‌ ناوچەكە خۆیان دەردی‌ خۆیان تیماربكەن‌و گۆڕانكاریی‌ بخوڵقێنن، چونكە دۆناڵد ترەمپ بەڕوونی‌ جەختیكردەوە كە ئەوان بێ‌ بەرانبەر ئامادەنین هیچ هاوكارییەكی‌ وڵاتانی‌ تر بكەن، بێ‌ گوومان وڵاتانی‌ ئەوروپی‌، داگیركەرە دێرینەكانیش بەدەرنین لەو لۆجیكەی‌ سەرۆكی‌ ئەمریكا، هەر بۆیەش دەبێت هەمووان، تەواوی‌ چین‌و توێژەكان، بەشداربن لەم رابوونەدا كە بێ‌ گوومان هەر دەگاتە دوامەنزڵگەی‌ خۆی‌.

 

وتاری زیاتر


كوژرانی هاشمی یان لێدانی كازمی؟‬ فەریق حەبیب
2020-07-07 13:58      103 جار بینراوە




















عەبادی، بەڵێنی زۆرو كرداری كەم‬ فەریق حەبیب
2017-11-15 14:15      427 جار بینراوە

نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو