د.سەردار عەزیز

فەلسەفەی توڕەیی

  2020-12-21 23:22      82 جار بینراوە        کۆمێنت

لەساڵی ١٩٦٥ لەزانکۆی کایمبردیج، لە کایمبردج یونیان، دیبەتێک بۆ دوو نوسەری ئەمریکی سازکرا. یەکێک لەنووسەرەکان رۆماننووس و وتارنووسی ناسراو جەیمس بۆڵدون بوو. بۆلدون کەسێکی هۆمۆسێکچواڵی ڕەشپێستە. ئەویتریشیان سەرنووسەری گۆڤاری ناشناڵ ئینترێست ولیەم بەکڵی بوو. ولیەم سپی پێستەو گۆڤاری ناشناڵ ئینترێست گۆڤارێکی کۆنسێرڤەتیڤە. هەردوو نووسەر لەهەڕەتی ناوبانگیاندابوون. جەیمس بۆڵدون دوو ساڵ پێشتر کتێبی ئاگرێک جارێکی تری بڵاوکردبوەوە، کە هەمووی نامەن بۆ هاوەڵەکانی دەربارەی ڕەشپێستبوون و ئازارو چەوسانەوەکانی لەئەمریکادا. دیبەیتەکە لەژێر ناوی: خەونی ئەمریکی لەسەر حیسابی رەشپێشت فەراهەم بووە، بوو. 
سەرەتا بۆڵدون قسەی کرد. وەک چاوەڕوان دەکرا دەربارەی مێژووی ئەمریکاو بەکۆیلەکردنی رەشپێش و کێڵگەکانی پەموو و دروستکردنی هێڵە ئاسنینەکان و زۆر شتی تر دوا، پاشان نۆرەی بەکڵی هات. ولیەم بەو پرسیارە دەستی پێکرد، ئایا دەتوانین چی بکەین؟ ئایا خەڵكی ئەمریکی دەتوانێت چی بکات بەرامبەر ئەم سوکایەتییە دەروونییەی کە ئەم خەڵکانە بەدەستییەوە دەناڵێنن؟ ڕای ولیەم وەهابوو، ئەگەر سپی پێستەکان بەتووڕەییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسەدا بکەن ئەوا تەنها دەتوانن ئاوڕ لەڕابردوو بدەنەوە. بەڵام بۆئەوەی لەم ئەم دۆخە رزگارمان بێت دەبێت بەرەو داهاتوو بنواڕین. 
بەڕای ولیەم تووڕەبون پەرچەکردار بەرهەم دەهێنێت و لەئەنجامدا توندوتیژی لێدەکەوێتەوەو گۆرانکاری دەبێتە مەحاڵ. ئەم دیبەیتە چەند پرسێکمان بۆ دەوروژێنێت؟ یەکەم، ئایا تووڕەیی کاتێک دەبێتە دۆخێکی کۆمەڵایەتی، دەکرێت ببێتە وروژێنەری چالاکی، بەڵام ئایا دەگاتە ئەنجام؟ ئایا توڕەیی تاک و توڕەیی کۆ جیاوازن؟
لەدۆخی تاکەکەسیدا توڕەیی بەرامبەر کەسێک یان کارێک رەنگە کەسی تووڕە پاڵ بنێت بۆئەوەی کارێک بکات یان تەنها بەتووڕەبوونەکەی دابمرکێتەوە، بەڵام ئەمە لەدۆخی گشتیدا بەوجۆرە نییە، هەرچەندە دەبێت ئاماژە بەوە بکەم کە تێگەیشتن لەتووڕەیی تاکەکەسی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەتووڕەیی گشتی. بۆ ئەمە دەبێت لە ئەرستۆەوە دەست پێبکەین، بەڵام لێرەدا کارەکەمان ئەوە نییە. دەبێت بەئاگایی زیاترەوە لەگەڵ تووڕەیی کۆدا مامەڵە بکەین. سەرەتا ئێمە دوو لایەنمان هەیە، لایەک کە تووڕەیەو لایەکەی تر کە تووڕەبوونەکەی ئاراستەکراوە. لەنێوان ئەم دوو لایەنەدا پەیوەندییەکی دەسەڵاتی هەیە، کە لایەک پیادەکەری دەسەڵاتەو لایەکەی تر قبوڵکەر. لایەنی قبوڵکەری دەسەڵات، ئێستا چیدی دەسەڵاتی قبوڵ نییە بۆیە تووڕەیە. ئایا ئەم تووڕەییە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لەپەیوەندی دەسەڵاتدا؟ دیارە لێرەدا دەسەڵاتمان فۆکۆیانە خوێندوەتەوە. بەم پێیە دەسەڵات پەیوەندییەو هیچ کەسێک لەدەرەوەی نییەو بێدەسەڵات یان ئەو کەسەی کە خۆی بێدەسەڵات دەبینێت، بەشێکە لەپرۆسەی دابینکەری دەسەڵات.
کاتێک بیر لەم دۆخە دەکەینەوە، ئێمە لەبەردەم دۆخی تووڕەیی کوردستانداین، لەهەمانکاتدا لەبەردەم یادی دە ساڵەی )شکستی( بەهاری عەرەبیداین. 
ئەم دوو رووداوە لەزۆر رووەوە هاوشێوەن. بەهاری عەرەبی نموونەی ئەوەیە کە تووڕەیی رەنگە زۆر شت بەخێرایی بگۆڕێت، بەڵام لەئەنجامدا هیچ نەگۆڕێت. کەواتە توڕەیی لەدۆخی گشتیدا دەبێت تەنها وەک ئامرازێک یان هاندەرێک ببینرێت نەک وەک میتۆد و ئامانج. دە ساڵ پاش بەهاری عەرەبی دەبینین بنەماکانی حوکمکردن لەزۆر رووەوە هاوشێوەن. ئەم ڕووداوە کاریگەریی توڕەیی دەخاتە ژێر پرسیارەوە. یەکەم کێشەی توڕەیی ئەوەیە کە بەپەلەیە. تووڕەیی پشوودرێژی و فۆکەسکردن و بینین هەموو وێنەکەو چۆنێتی داڕشتنی ئەلتەرناتیڤ لەبەرچاو ناگرێت. بەڵکو پاڵنەرو ئامانجەگەری ڕاستەقینەی ئەوەیە کە چۆن تۆڵە بکاتەوە، چۆن بگاتە ئەو دۆخەی کە ئەوەی لەناخیدایە، ئەو بارە دەروونییەی کە بۆی دروستبووە بیحەسێنێتەوە. بۆیە توڕەیی وزەیەکە کە بەرهەم ناهێنێت، بەڵکو تەنها فشار دەکات. 
لێرەوە دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ گفتوگۆکەی سەرەوە کە توڕەیی ئاوڕ لەڕابوردوو دەداتەوە. ئەم ئاوڕدانەوە وزە دەبەخشێت بەتووڕەیی بەڵام ناتوانرێت ڕابوردوو بگۆڕدرێت. ئەوەی دەتوانرێت بگۆڕدرێت داهاتووە. بۆیە توڕەیی دەبێت ساتەوەختێکی وەرچەرخان بێت کە چۆن ڕابوردویەک کە پڕ لە قەیرانە بکرێتە بنەمای ئەوەی کە زەخیرەی لێوەربگیرێت بۆ داهاتویەکی جیاواز. ئەم پرۆسەی پێکەوەگرێدانی ڕابوردوو و داهاتوو دەبێت تورەیی تێپەڕێنێت.
لەئاستی تاکەکەسیدا تووڕەیی ئەگەر ئەنجامی نادادپەروەرییەک بێت، ئەوا هەرگیز نابێتە هۆکاری ئەوەی کە نادادپەروەری ئەنجامدراو بگەڕێنێتەوە. ئەمە بۆ دۆخی گشتیش ڕاستە.
لەخوارەوە کۆمەڵێک لایەنی نێگەتیفی توڕەیی گشتی دەخەمەڕوو:
یەکەم، توڕەیی پرۆسەیەکی سیاسی نییە. بەڵام کاتێک بەسیاسی دەکرێت، بەتایبەتی لە هەناو کایەی دیموکراسیدا، ئەوا دەبێتە مایەی ئەوەی کە کەسانی ناسیاسی بکاتە سیاسی. تۆڵەو دژایەتی و سڕینەوەو لابردن و کۆتاییهێنان ئەمجۆرە چەمکانە دەبنە بنەمای خیتابی سیاسی. بەڵام ئەمجۆرە چەمکانە بەرجەستە نابن چونکە کەسی سیاسی یان بەسیاسی بوو، تەنها ئەوەندە پێویستی پێیەتی کە وروژان دروست بکات نەک بچێتە هەناو قورەلیتەی گۆڕینی سیستەم.
دووەم، توڕەیی سیاسی پرۆسەیەکی سیاسی نیە، هێندەی پرۆسەیەکی شەخسیە. توڕەیی کاتێک بەباشی بەکاردەبرێت ئەوا بنەما گشتییەکانی سیاسەت دەکوژێت. ئاسان نییە لەگەڵ کەسی تووڕەدا دیبەیت بکەیت، سازش بکەیت. توڕەیی ئەو دۆخەیە کە بارودۆخی شەخسی دەبێتە سیاسی. ئیتر پرسی کەرامەت و پیاوەتی و غیرەت و شەخسیەت و زۆر شتی دێتە ئاراوە. هەرجۆرە ڕەخنەیەک لەمانە دەبێتە مایەی پەرچەکردارو هەڵچون. توڕەیی قسەکردنی تاکڕەهەندە ، کە هەمیشە بەدوای خەڵکانی هاوسۆزو هاوشێوەدا دەگەڕێت. 
سێیەم، تورەیی بەسروشت بونیادنەر نییە. ئەگەر نەشتوانێت بڕوخێنێت ئەوا یان بەبێ ئاگاییانە تەسلیم دەبێت و دووبارە دەکاتەوە یان هیچ ناکات. لەهەر دۆخێکدا دەرئەنجام توڕەیی زیاترە. بۆیە توڕەیی تەنها توڕەیی زیاتر بەرهەم دەهێنێت. 
چوارهەم، ئەگەر کەسی توڕە بەدوای ئەوانە دەگەڕێت کە هۆکاری تووڕەبوونەکەین یان بەرپرسن لە تووڕەبوونەکەی، ئەوا لەدۆخێکی وەهادا پەرتبوون و جەمسەرگیریی سیاسی و کۆمەڵایەتی دروست دەبێت. کۆمەڵگای جەمسەرگیر ناتوانێت بەرەو پێشەوە بڕوات. بەڵکو لەدۆخی نەیارێتی خوددا دەخولێتەوە. کۆمەڵگای کوردستان هاوشێوەی ئەم کۆمەڵگایەیە لە ئەمڕۆدا. 
پێنجەم، ئەگەر توڕەیی دەرئەنجامی نادادپەروەرییە، ئەوا لە هەناوی سیستەمی توڕەیی سیاسیدا، خەڵکانێک دەکرێنە بەرپرسی ئەو نادادپەروەرییە، ئەگەر لاببرێن ئەوا دادپەروەریی بەرقەرار دەبێت. ئەمە کرۆکی دونیابینی مارکسیزم و ئاینیە. بەڵام زۆرجار ئەوە نادادپەروەریی نییە کە سیستەم دروستدەکات، وەک مارکسیزم بروای وایە، بەڵکو ئەوا سیستەمە نادادپەروەری دروست دەکات. کەواتە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ هەیە لەنێوان نادادپەروەریی و سیستەمدا. بەڵام وەک لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا کە تووڕە ناتوانێت سیستەم بونیادبنێت و ناشتوانێت بیگۆڕێت، بەڵکو زۆرجار دووبارەی دەکاتەوە. بۆیە توڕەیی نابێت هۆکاری هێنانە ئارای دادپەروەریی.
پێنجەم، توڕەیی با ئاسانی سەرمایەگوزاری لەسەر دەکرێت. وەک ئەمڕۆ لەکوردستان دەیبینین کە چەند ئاسانە سەرمایەگوزاری لەسەر تووڕەبوون بکرێت. کەسی سەرمایەگوزار توڕەیی وەک بەرهەڵستکاری نادادپەروەری نابینێت، بەڵکو وەهای دەبینێت کە ئامرازێک بۆ ئامانجێک، ئایا ئەو ئامانجە چیە، هیچ پەیوەندی بە توڕەییەکەوە نییە. 
لەکۆتاییدا، وەک لەسەرەوە دەردەکەوێت توڕەیی دەرئەنجامە. زۆرجار ڕەوایە. دەرئەنجامی زوڵم و نادادی و برینداربوونە. بەڵام بۆ ئەوەی کەسی تووڕە زاڵ بێت بەسەر ئەم دۆخەداو دونیایەکی تر بەرهەم بهێنێت پێویستی بەزیاتر لەتوڕەیی هەیە. کەسی تووڕە دەبێت بەئاگابێت لەبازرگانانی توڕەیی، لەهەناوی کایەی سیاسیدا. هەتا توڕەیی بازاڕی هەبێت ئاستەکەی زیاتر دەکات، بەڵام ئامانجەکەی سەختتر دەبێت. تووڕەیی کۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێت فۆکەسمان بخاتە سەر چەمکگەلی وەک دادپەروەیی، کەرامەت، ڕێز، پێکەوەیی، هیوا.



وتاری زیاتر

عەلمانۆفۆبیا/ ئیسلامۆفۆبیا‬ د.سەردار عەزیز
2021-02-23 12:52      36 جار بینراوە



بایدن و ئێران‬ د.سەردار عەزیز
2021-02-14 14:47      40 جار بینراوە



عیراق... داهاتوویەکی رەش‬ د.سەردار عەزیز
2021-01-26 18:16      59 جار بینراوە



تێگەیشتن لە برێت مەکگۆرک‬ د.سەردار عەزیز
2021-01-10 20:19      45 جار بینراوە


لەئەمریكا چی ڕوویدا؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-01-07 10:45      76 جار بینراوە

نالی و چین‬ د.سەردار عەزیز
2020-12-28 19:24      70 جار بینراوە

پیرۆزی و نوێ؟!‬ د.سەردار عەزیز
2020-12-27 20:09      73 جار بینراوە

٢٠٢١ خوێندنەوە‬ د.سەردار عەزیز
2020-12-26 15:15      72 جار بینراوە


مەرگێک لە ئابسەرد ‬ د.سەردار عەزیز
2020-12-07 21:31      98 جار بینراوە


کوردستان بەرەو باشوور؟!‬ د.سەردار عەزیز
2020-11-23 19:15      67 جار بینراوە


رامان لەشەڕی ناوخۆی کوردی!‬ د.سەردار عەزیز
2020-11-16 13:40      71 جار بینراوە

بایدن و ئێران‬ د.سەردار عەزیز
2020-11-13 12:08      87 جار بینراوە





عیراق و ئەمریکا: کۆتایی پشوو؟‬ د.سەردار عەزیز
2020-09-27 15:03      101 جار بینراوە

ماکرۆن... فریادڕەسێکی نەرم‬ د.سەردار عەزیز
2020-09-07 15:22      127 جار بینراوە

باوکم: کوردبوون لەپەراوێزدا‬ د.سەردار عەزیز
2020-09-05 16:00      83 جار بینراوە


نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو