د.سەردار عەزیز

ئەنفال تاوانێکی بیرلێنەکراوە

  2021-04-19 22:12      116 جار بینراوە        کۆمێنت

بەداخەوە دەتوانم بڵێم ئەنفال رووداوێکی بیرلێنەکراوەیە. بیرمەندی گەورەی ئۆگەندی مەحمود مەمدانی، کە یەکێکە لەباڵاترین بیرمەندەکانی دونیا لەبارەی توندوتیژی سیاسییەوە، کاتێک لەکتێبەکەی دەربارەی رواندا ئەرکی ئەوە بەخۆی دەدات کە جێنۆسایدی رواندا بکاتە بابەتی بیکردنەوە؛ دێت مێژوو جوگرافیاو سیاسەت پێکەوە گرێدەدات. مەحمود هەمان کار لەسەر دارفوریش دەکات. لەپرۆسەیەکی جینالۆجیادا رێچکەی ئەو تراژیدیایەمان بۆ رووندەکاتەوە. هەندێکجار رەگی جینۆسایدێک چەندین سەدە پێشتر دەستی پێکردووە، وردە وردە گەشەی کردووە. ئێمە هەتا ئێستا کاری لەو جۆرەمان نییە. کاتێک لەڕەگی ئەو تاوانە تێناگەین ئەستەمە لەداهاتووشی تێبگەین. ئەمەشە وەهایکردوە کە ئەنفال لەمیانەی رووداوی رۆژانەدا بەکارببرێت. وەک ئەوەی وەسفێک بێت بۆ کردارێک، هەندێکجار خەڵكی وەک میتافۆریش بەکاری دەبەن. 
ئەگەر رەهەندی مێژوویی و جوگرافی و سیاسی تاوانی ئەنفال روون نەبێت، ئەوا رەهەندە کردارییەکی هەر باسی لێوەنەکراوە. کێیە ئەوەی کە بە ئەنفال هەستاوە؟ ئەم پرسیارە ناکرێت. کاتێکیش دەکرێت لەبەرئەوەی عەقڵی دەوڵەتی ئامادەیی نییە، ئەوا ئەنفال وەها دەبینرێت کە وەک ئەوە وەهایە کە رووداوێکی هاکەزاییە. بەردەوام ئەنفال وەها دەبینرێت کە بەرئەنجامی هەڵەو پەرچەکردارو هەڵچوونی ئەم سیاسی و ئەو سیاسیی بێت. ئەنفال وەک جینۆساید کاری دەوڵەتە. جیونۆساید تاوانێکی هێندە گەورەیە تەنها لەتوانای دەوڵەتدایە کە کاری وەها ئەنجامبدات. جینۆساید پێویستی بەپلانڕێژی چەند ساڵە هەیە، پێویستی بەبەکاربردنی هێزو سوپاو بەکرێگرتەی زۆرە. هەروەها پێویستی بەتوانایەکی دارایی زەبەلاح هەیە. لەسەرووی هەموویەوە پێویستی بەئامرازو تەکنەلۆجیاو سیستەمی پڕوپاگەندەو پشتیوانی نێودەوڵەتیی و زۆر شتی تر هەیە.
ئەمە هەر ئەوە نییە کە تەنها دەوڵەت دەتوانێت بەو کارە هەستێت. بەڵکو لەزۆرجاردا جینۆساید یەکێکە لەپێداویستییەکانی دەوڵەت، بۆ دەوڵەت. دەوڵەتی ئەم سەردەمە ئەو جۆرە دەوڵەتەیە کە پێی دەوترێت دەوڵەت نەتەوە. ئەمجۆرە دەوڵەتە دوو مێژووی هەیە؛ یەکێکیان مێژوویەکی لیبرالە کە دەگەڕێتەوە بۆ وێستڤیلیا. ئەویتریان مێژوویەکی کۆلۆنیالە کە مەمدانی دەیگەڕێنێتەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئایبیریا. دەوڵەتەکانی دەرەوەی ئەوروپا بەتایبەتی، بەزۆری بەرهەمی کۆلۆنیالیزمن و لەسەر بنەمای کۆلۆنیالی دامەزراون و پەیوەندی و مامەڵەیان لە گەڵ خەڵکەکەیاندا پەیوەندییەکی کۆلۆنیالیانەیە. دەوڵەتی عیراق کە کۆلۆنیالیزمی بەریتانی دایمەزراندووە لەسەرەتاوە وەک دەرەکییەک دژ بەخەڵکی عیراق دروستبووەو هەمیشە هەوڵی ئەوەبوە کە خۆی بەسەر خەڵكدا بسەپێنێت و خەڵك بەو جۆرە دابڕێژێت کە بەشێک بن لەخواستەکانی ئەو. ئەم دەوڵەتانە، کە مۆدێرنەیەکی زۆڵن، زۆڵ لێرەدا بەمانای ناڕەسەن بەکاردەبەین، کۆمەڵێک خەسڵەتی تایبەتیان هەیە کە بینینی ئەوان بۆ دونیا دادەڕێژێت. بینین وەک دەوڵەت یەکێکە لەکتێبە هەرە گرنگەکانی ئەم بوارە کە جەیمس سکۆت نووسیویەتی.
لەم روانگەیە دەبێت ئەنفال چۆن ببینرێت. یەکەم، ئەنفال کردارێکی جینۆسایدە کە لەلایەن دەوڵەتی عیراقەوە، بۆ مەبەستی بونیادی دەوڵەتی عیراقی ئەنجامدراوە. لەم روانگەیەوە دەبێت دەوڵەت وەها دابڕێژرێتەوە کە ئەم مەترسییەی تیایدا بن بڕ بکرێت. کەواتە جینۆساید کاری هەڵەی چەند کەسێک و سەرکردەیەک نییە بە تەنها. دیارە بێگومان کەسانی باڵا لەدەوڵەت بەو کارە هەڵدەستن، بەڵام ئەگەر دەوڵەت و تواناو ئامرازو پێداویستییەکانی نەبێت ئەوان ناتوانن ئەو کارە ئەنجامبدەن. ئەمەشە بوونی ناوەندێکی وەک دادگای تاوانەکانی نێودەڵەتی  ICC، هەرگیز نابێتە مایەی رێگریی لەجینۆساید. 
وەک کردارێکی دەوڵەتیی ئەوە دەوڵەتە کە دەبێت تاوانەکە لەئەستۆ بگرێت. پەیوەست بە ئەنفالەوە، دەبێت دەوڵەتی عیراقی لەڕێگای نوێنەرەکەیەوە، کە سەرۆک کۆمارە، داوای لێبووردن لەتاوانی ئەنفال بکات. هەتا ئەم هەنگاوە نەنرێت بەنێودەوڵەتی بوونی ئەنفال مەحاڵە.
لەباسی نێودەوڵەتیدا، تاوانی جینۆساید، تاوانێکی سیاسییە، بۆیە هەمیشە کات و زەمینە گونجاو نییە لەئاستی نێودەوڵەتیدا بۆ ناساندنی جینۆساید. ئەمە بۆ ئەنفالیش راستە. بۆیە کاتێک کە هەست دەکرێت لەئاستی نێودەوڵەتی کاتی گونجاوە، ئەوا دەبێت دەستوبردی لێبکرێت. چونکە وەک گوتمان هەمیشە کات گونجاو نییە. بۆ نموونە رەنگە دوو تاوانی هاوشێوە لەهەمانکاتدا لە دوو شوێنی جیاواز رووبدەن، کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئامادەبێت بە یەکێکیان بڵێت جینۆسایدو بە ئەویتریان بڵێت شەڕی ناوخۆ، بۆ نموونە عیراق و سودان، شەڕی ناوخۆ بەمانای ئەوەی کە هیچ بەرپرسیارێتییەکی نێودەوڵەتی نییە لەتاوانەکاندا.
ئەوەی جێگای سەرنجە لەئەدەبیاتی ئەنفال و بیرکردنەوە لە ئەنفالدا، چوارچێوەی کوردایەتی یان ناسیونالیزمی کوردی زۆر زاڵە. بۆ نموونە داواکردن بۆ سزادانی تاوانباران، بەتایبەتی کوردە بەشداربووەکان، بەجاش و ناپاک ناوبردنیان، داواکردن بۆ دادگاییکردنیان. ئەم دیدە لەو روانگەیەوە هاتوە کە کورد نابێت خیانەت لەکورد بکات، ئەگەر هاتوو کردنی ئەوا دەبێت سزا بدرێت. ئەم دیدە لایەنی باش و لایەنی خراپیشی هەیە. پێشئەوەی بێینە سەر لایەنی باش و خراپی دەمەوێت سەرنجی ئەوە بدەم کە بەگشتی هیچ ئاگاییەک لەئارادا نییە کە خەڵکی لەهەناو کوردایەتی یان ناسیونالیزمی کوردیدا بیر لە ئەم پرسە دەکەنەوەو وەهای دەبینن کە کورد یەکن و دەبێت ناپاکەکانیان سزا بدرێن. دیارە ئەمڕۆ بازرگانیی و گەڕەلاواژەیی زۆر بەکوردایەتییەوە دەکرێت لەبازاڕی کوردیدا. 
لایەنی باشی ئەم بیرکردنەوە ئەوەیە کە لە نەستی خەڵکدا ئەو دیدە هەیە کە کورد نابێت خیانەت لەکورد بکات، ئەگەر کردی ئەوا دەبێت سزا بدرێت، ئەگەر هاتوو سزا نەدرا ئەوا بێڕێزی بە ئەنفالکراوان و کورد دەکرێت. لایەنی خراپی ئەم دیدە ئەوەیە کە ئەنفالی ناوەکی کردووە، بەجۆرێک وەک ئەوەی کە ئەنفال تەنها جاشەکان ئەنجامیان دابێت. جاش رۆڵی هەبووە لەئەنفالدا، بەڵام تەنها وەک ئامرازێک. ئەمە تەنها کاتێک تاوانە کە کوردانە یان کوردایەتیانە بیربکەیتەوە. مەبەستمان لەکوردایەتی بوونی سیاسی کوردە لەدونیادا. هەرکەسێک باوەڕی بە ئەوە هەبێت کە کورد دەبێت خاوەن بوونێکی سیاسی بێت چ لەئاستی تاک و چ لە ئاستی کۆ، ئەوا کوردایەتی دەکات. لەکتێبی هۆمۆ ساکەردا ئەگامبین جیاکاری لەنێوان ژیانی سیاسی و ژیانی ناسیاسی دەکات. ژیانی ناسیاسی زوە،zoe  ژیانی سیاسی بایوس.bios  ژیانی ناسیاسی ژیانێکی مرۆڤانە نییە، بەڵکو زیاتر ئاژەڵانەیە. 
لەکاتێکدا دەبێت کوردە بەشداربووەکان لەئەنفالدا سزابدرێن، بەتایبەتی ئەمە وەک بەشێک لەپرۆسەی سارێژبوون و گێڕانەوەی رێزو کەرامەت بۆ قوربانیان، لەهەمانکاتدا نابێت ئەمە تەنها لایەنی ئەم پرسەبێت.
بە بیرنەکردنەوە لەئەنفال، ئەنفال دەمرێت. چونکە تەنها لەمیانەی بیرکردنەوەدا توانای بەردەوامی دەبێت. ئەمە بەتایبەتی کاتێک ئەنفال بەزۆری بەسەر خەڵكێکیدا هاتووە کە شاری نین. شار هەمیشە لانکەی دەسەڵاتەو دەسەڵات هەمیشە شار دۆستە. بۆیە نوخبەی کوردی کە شارنشینە ناتوانێت نوێنەرایەتی ئەم تاوانە بکات. لەبەرئەوە زۆرجار بەبابەتیی دەکات. دیارە پرسی نوێنەرایەتی لێرەدا پرسێکی ئێجگار ئاڵۆزە. بۆئەوەی لەئێستادا بیر لەئەنفال بکەینەوە، بتوانین لەداهاتوودا بیر لەئەنفال بکەینەوە، پێویستمان بەداتاو مەتریاڵە، وەک ئەرشیف، یادەوەریی، ئەزموون، وردە مێژوو و زۆر بواری تر. هەتا ئێستا لەکوردستان وەها بیر لەئەنفال دەکرێتەوە کە تاوانێکە بەرامبەر توێژێک لەکۆمەڵگا کراوە، بۆیە دەبێت بەنازەوە لەگەڵ ئەو قوربانیانەدا مامەڵە بکەین، نەک وەک ئەوەی کە تاوانێک بەرامبەر مرۆڤایەتی کرابێت، لەلایەن دەوڵەتەوە لەمیانەی پرۆسەیەکی فرەلایەنی ئاڵۆزدا.

وتاری زیاتر

قەیرانەکانی خێزانی کوردی‬ د.سەردار عەزیز
2021-09-16 13:36      37 جار بینراوە

ناین ئیلێڤن ٩١١‬ د.سەردار عەزیز
2021-09-11 17:27      29 جار بینراوە


کۆمیونیزم و جیهادیزم لەگوند‬ د.سەردار عەزیز
2021-08-27 11:18      32 جار بینراوە

کەوتنی کابول ‬ د.سەردار عەزیز
2021-08-16 19:04      48 جار بینراوە



تڕەکەڵەکی کازمی‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-24 15:40      77 جار بینراوە

تارماییەکانی مەکگۆرک‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-17 19:27      112 جار بینراوە


ئەردۆگان و یاریی کورد‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-10 17:15      68 جار بینراوە

پاش ئەوروپا‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-10 10:08      84 جار بینراوە


بایدن و ئەردۆگان پاش دیدار‬ د.سەردار عەزیز
2021-06-18 13:53      68 جار بینراوە

بایدن و ئەردۆگان‬ د.سەردار عەزیز
2021-06-09 10:10      97 جار بینراوە




جەمشیدو مەعریفەی بێ رێچکە‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-31 14:48      121 جار بینراوە

نەفرەتی بێدەوڵەتیی!‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-29 17:57      73 جار بینراوە

ئایا مەترسی لەئارادایە؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-22 17:55      75 جار بینراوە


دەستوورێک بۆ هەرێم؟!‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-10 14:31      119 جار بینراوە

سەما لە سەردەمی بازاڕدا‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-03 15:14      82 جار بینراوە

بایدن و جینۆسایدی ئەرمەنی؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-01 16:30      65 جار بینراوە

قەیرانی گەشە لە کوردستان‬ د.سەردار عەزیز
2021-04-26 18:41      99 جار بینراوە


رەخنە چییە؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-04-12 18:56      141 جار بینراوە

بایدن و مافەکانی مرۆڤ‬ د.سەردار عەزیز
2021-04-05 14:36      165 جار بینراوە

کچانی کۆبانێ‬ د.سەردار عەزیز
2021-03-29 22:59      190 جار بینراوە

نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو