بورهان شێخ رەئوف

نەوت لە نیعمەتەوە بۆ نیقمەت

  2021-06-14 14:18      136 جار بینراوە        کۆمێنت
لە یادی 49 ساڵەی خۆماڵیكردنی نەوتی عیراقدا
نەوت لە نیعمەتەوە بۆ نیقمەت

وەكو باس دەكرێت نەوت زۆر لەمێژە لە خاكی دێرینی عیراقدا دۆزراوەتەوە، بۆ سەردەمی بابلییەكان و پێشتریش دەگەڕێتەوە، تەنانەت سەرچاوە مێژووییەكان باس لەوە دەكەن بابلییەكان نەوتی رەشیان لە دروستكردنی تەلار و خانوو و رێگەوبانەكاندا بەكارهێناوە.

یەكێك لە خەسڵەتەكانی نەوتی عیراق ئەوەیە كە خۆی هەڵدەقوڵێتە سەر زەوی و ئەمەش سیفەتێكی گرنگی ئەم كانزایەیە، چونكە لەسەر رووی زەوییەوە زۆر نزیكە و ئەمەش بڕی تێچوونی دەرهێنانی ئاسان و كەم خەرجی دەكات، پێچەوانەی زۆرێك لە وڵاتانی تر كە نەوتەكەیان قووڵە و خەرجی و تێچووی زۆری گەرەكە بۆ دەرهێنانی.

دەرهێنانی نەوت لە سەرەتای سەدەی بیستدا
دۆزینەوە و دەرهێنانی نەوت لە عیراقدا لە مێژووی نوێدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی بیست، یەكەم كۆمپانیاش كە كاری لە دەرهێنانی نەوتی عیراق كرد لە 1912 كۆمپانیایەكی توركی بوو. بەگوێرەی توێژینەوە و لێكۆڵینەوە جیۆلۆجییەكان خاكی عیراق (530) ئاوێتە و پێكهاتەی جیۆلۆجی تێدایە، ئەوەش ئاماژەی بەهێزە بۆ بوونی بڕێكی ئێجگار زۆری نەوت، هەرچەند تائێستا لە (115) شوێن كاری هەڵكەندن كراوە و لەوانە (71) شوێنیان دەركەوتووە كە بڕێكی زۆر یەدەگی نەوتی تێدایە.

كۆمپانیای نەوتی عیراق ناسراو بە (IPC) ئەو ناوەیە كە لە كۆمپانیای نەوتی توركیا نرا دوای رووخانی دەوڵەتی عوسمانی، بۆ یەكەمجاریش لە1927 دەستیكرد بەدەرهێنانی نەوت لە كێڵگەی بابەگوڕگوڕ، دواتریش كۆمپانیای ناوبراو مۆڵەتی دەرهێنانی نەوتی وەرگرت لەزۆر شوێنی تر لەوانە عەرەبستانی سعودیە و كوێت و دوبەی تاوەكو ساڵی 1961 .

ساڵی 1961 عەبدولكەریم قاسم-ی سەرۆكی عیراق، یاسای ژمارە (80) دەركرد، بەگوێرەی ئەو یاسایە كاری كۆمپانیا بیانییەكانی سنورداركراو تەنها بۆیان هەبوو لەو كێڵگانەدا كاربكەن كە پێشتر دۆزرابۆوە، بۆیان نەبوو پشكنین و گەڕان بۆ دۆزینەوەی كێڵگەی نوێ‌ بكەن.

لە 1964 یش عەبدولسەلام عارفی سەرۆك كۆماری عیراق، دامەزراوەیەكی نیشتمانی عیراقی دامەزراند بەناوی (كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی) كە ئامانجی دۆزینەوەی كێڵگەی نەوتی نوێ‌ و وەبەرهێنانی نیشتمانی بوو، تا لە 1972 سەرۆك كۆماری ئەوكات ئەحمەد حەسەن بەكر،نەوتی عیراقی خۆماڵی كرد .

خۆماڵیكردنی نەوت
ئەوەی ئاشنای مێژووی نوێی عیراق بێت ئاگاداری خۆماڵی كردنی نەوتی عیراقیشە ، بەعسییەكان لە (35) ساڵی حوكمڕانی خۆیاندا هەمیشە ئەمەیان بە سەروەری و دەستكەوتێكی گەورە بۆخۆیان لە قەڵەم دەدا، هۆكاری ئەم بڕیارەی حكومەتی ئەوسای عیراقیش وەكو خۆیان رایانگەیاندبوو نیگەرانیان بوو لە شێوازی بەڕێوەبردنی كۆمپانیا نەوتییە بیانییەكان لەچۆنێتی بەڕێوەبردنی ئاستەكانی بەرهەمهێنانی نەوت، بە گوێرەی بەرژەوەندییە بازرگانیەكانی خۆیان لە شوێنەكانی تر، هەروەها ناكۆكی زۆریان لە سەر نرخی نەوت هەبوو، داوای پشكی ٪20 یان لە كۆمپانیای نەوتی عیراق دەكرد، بەڵام ئەو كۆمپانیانەی ئەم هاوپەیمانییەیان كردبوو قایل نەبوون بەم داواكارییەی عیراق .

كۆمپانیا نەوتییە بیانیەكانی بەریتانیا و فەرەنسا و ئەمریكا و (شل-ی هۆلەندی) بەڕێژەی یەكسان ٪23.75 پشكەكانیان بۆخۆیان دابەشكردبوو لە س 1928 ەوە و پشكی گولبنیكانیش ٪5 بوو .

پێداگیریی ئەو كۆمپانیانە لەسەر پشكەكانی خۆیان و قایل نەبوون بەدەستكاری و هەمواركردنەوەی گرێبەستەكان و زیادكردنی بەرهەمهێنانی عیراق، دەستوەردانی زیاتر بۆ دەستگرتن بەسەر پیشەسازی نەوتی عیراقدا، حكومەتی عیراق و ئەحمەد حەسەن بەكر یان ناچاركرد كە یاسای خۆماڵی كردنی نەوت دەربكات، بەوتەی كاربەدەستانی ئەوسای حكومەتی عیراق كە بەدەست بەعسیەكانەوە بوو، ئەمەش سەركێشییەكی گەورەبوو لەو كاتەدا لەڕووی ئابوری سیاسیەوە .

بارودۆخی نێودەوڵەتی ئەو وەختەو شەڕی عەرەب – ئیسرائیل لە 1973 كە بەشەڕی تشرین ناسراوە، زیاتر یارمەتیدەری عیراق بوون بۆ چەسپاندنی بڕیارەكەیان بەتایبەتی هەردوو حكومەتی هۆڵەندا و ئەمریكای تۆمەتباردەكرد بەیارمەتیدانی ئیسرائیل، تاوەكو دەست بەسەر پشكەكانی كۆمپانیاكانیاندا بگرێت .

لەلایەكی ترەوە وڵاتانی هەناردەكەر و فرۆشیاری نەوت (ئۆپیك) لایەنگری تەواوی بڕیارەكەی حكومەتی عیراق بوون وپێشنیاری پێشكەشكردنی قەرزیان كرد بۆ دابینكردنی ئەو كەمبوونەوەیەی لە دروای بیانیدا هاتبووە ئاراوە، لە بازاڕ و بانكەكاندا كە لە ئاكامی زیان بەركەوتنی نەمانی داهاتەكانی كۆمپانیای نەوتی عیراق هاتبووە ئارا .

هەربەگوێرەی یاسای خۆماڵیكردنی نەوتی عیراق هەموو ماف و ماڵ و موڵك ومەوجودات و كەرەستەكانی كۆمپانیای نەوتی عیراق گوێزرایەوە بۆ كۆمپانیایەكی حكومی نوێ‌ بەناوی (كۆمپانیای عیراقی بۆ پرۆسیسە نەوتیەكان) بۆ ئەوەی لەلایەن كارمەندان و كرێكارانی كۆمپانیای نەوتی عیراقی خۆماڵی بەڕێوە ببرێت .

رێكەوتنی حكومەتی بەغدا و كۆمپانیای نەوتی عیراق
ساڵی 1973 حكومەتی عیراق و كۆمپانیای نەوتی عیراق، رێكەوتن لەسەر ئەوەی كۆمپانی ناوبراو (350) ملیۆن دۆلار بە حكومەتی عیراق بدات، وەكو قەرەبووی ئەو داهاتە نادیار و فەوتاوانەی لە ماوەی ئەو ساڵانەدا هەبوون كە كۆمپانیاكە نەوتی عیراقی تێدا فرۆشتبوو.

لە بەرامبەریشدا حكومەتی عیراق رەزامەندی نیشاندا كە (15) ملیۆن تەن لەنەوتی خاوی كەركوك بەخۆڕایی بدات بەكۆمپانیای نەوتی عیراق كە نرخەكەی بە(300) ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرا، ئەمەش لە چوارچێوەی رێكەوتنی كۆتایی نێوان هەردوولا .

لێكەوتەكانی بڕیاری خۆماڵیكردنی نەوت
وەكو پێشتریش ئاماژەم پێدا بڕیاری خۆماڵیكردنی نەوت لە نێوان ساڵانی 1972-1975 ئاكامی ئەو گۆڕانكاری و پێشڤەچوونە سیاسی و ناكۆكییە زۆرانە بوو لە نرخی نەوت و نەگونجان لە سەر شێوازی كارگێڕی و بەڕێوەبردنی كۆمپانیای نەوتی عیراق و رێژەی پشكی عیراق و لاوازی گەشەكردنی بەرهەمهێنان .

سەرەڕای گرنگی بڕیارەكە بەڕای زۆرێك لەشارەزایان و پسپۆڕانی بواری نەوت، بەتایبەتیش ناسیۆنالیستە عەرەبەكان، چونكە پیشەسازی نەوتی، عیراقی رزگاركرد لەدەستی دەرەكی، بەڵام زەمینەی سازكرد بۆ تێوەگلانی عیراق بەشەڕ لە گەڵ ئێراندا و بەرزبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوتی عیراقیش لەلایەن كادر و پسپۆڕانی عیراقەوە كە من هاوڕانیم لەگەڵ ئەم بۆچوونە، چونكە هەڵوەشانەوەی رێكەوتننامەی جەزائیر لە لایەن سەدام حوسینەوە هۆكاری راستەوخۆی جەنگی هەشت ساڵەی عیراق و ئێران بوو، رێكەوتننامەكەش دژ بەگەلی كورد بوو و عیراق تێیدا دەستی لە نیوەی شەتولعەرەب بۆ ئێران هەڵگرتبوو.

لەلایەكی ترەوە بەعسییەكان بڕیارێكی وا قورس و چارەنووسسازیاندا كە نەیانتوانی داهاتی نەوتی عیراق بخەنە خزمەت دروستكردنی ژێرخانی ئابووری و پیشەسازی و كشتوكاڵی گرنگەوە بۆ وڵات، سەرەڕای چەند هەنگاوێكی سەرەتایییش بۆ خوێندن بەخۆڕایی و خوێندنی ئیلزامی و نەهێشتنی نەخوێندەواری و كۆمەڵێ‌ هەنگاوی تر لەبواری سەربازی و پیشەسازی سەربازی و بەرهەمهێنانی مووشەك و رۆكێتی دوورهاوێژو چەكی كیمیاوی و بایۆلۆجی، ئەمە چ جای پاڵپشتیكردنی زۆر گروپ و بزوتنەوەی ناسیونالیستی عەرەبی وەكو لقی حزبی بەعس لە وڵاتانی عەرەبی تر، لە باكوری ئەفریقیا و لە ئوردن و یەمەن و سودان …تد، كە دواتر عیراقیان تێوەگلان بە شەڕ و شۆڕی لاوەكی و درێژخایەنی وەكو جەنگی هەشت ساڵەی عیراق ئێران و داگیركردنی كوێت و قەتلوعامی خەڵكی كوردستان و شیعەكانی باشوور و بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی قەدەغەكراو تەختكردنی هەزارەها گوند و شارۆچكەی كوردستان و وشكردنی زۆنگاوەكانی باشوور و زۆر تاوانی گەورە، كەمرۆڤایەتی شەرمەزارە لە ئاستیاندا، ئەمانە هەموو خێر و بێری خۆماڵیكردنی نەوت بوو، بۆیە بەڕاستی ئەو وتەیەیان سەلماند، نەوت لە نیعمەتەوە بووە بە نیقمەت بۆ گەلانی عیراق .

هەر لە ئاكامی ئەو هەموو جەنگ و ململانێ و ناكۆكییە نێودەوڵەتی و ئیقلیمیانەدا كەرتی پیشەسازی نەوتی عیراق گورزێكی كوشندەی بەركەوت و بە هۆی گەمارۆ و سزای ئابوری نێودەوڵەتی، كەرتی نەوت لەهەموو پێشكەوتن و تەكنۆلۆجیای نوێ‌ بێبەش و بێبەری بوو، تا لە1995 بەگوێرەی بڕیاری 986 ئەنجومەنی ئلسایش بەبڕیاری نەوت بەرامبەر بەخۆراك، بواری دا كە عیراق بە شێوەیەكی سنوردار نەوت بفرۆشێت لە ژێرچاودێری نێودەوڵەتیدا.

نەوتی عیراق دوای 2003
دوای پرۆسەی ئازادی عیراق، كەرتی نەوت بەهۆی سزاو دابڕانە زۆرەكانی عیراق لەجیهانی دەرەوە، نەیتوانی خێرا بكەوێتە سەرپێی خۆی و برینەكانی ساڕێژ بكات، هەرچەند پرۆگرام و پلانی زۆر دانران بۆ ئەوەی توانای بەرهەمهێنانی نەوت بەرزبكەنەوە، چونكە عیراق تەنها پشتی بە نەوت بەستووە بۆ دابینكردنی هەموو پێداویستییە بنەڕەتیەكانی و هیچ داهاتێكی تری جێ بایەخی نیە، سەرەڕای بوونی زۆر سێكتەری گرنگ كەحكومەت دەتوانێت وەبەرهێنانی خێرای تێدا بكات وەك كشتوكاڵ و گەشتیاریی زۆر بابەتی تر، بەڵام دەستی بۆ هیچی نەبردووە .

دواتر كێشەو ململانێیە ناوخۆییەكانی عیراق لەشەڕی تائیفی و سەرهەڵدانی ڕەوتە توندئاژۆكانی قاعیدە و داعش و پەلاماردانی بۆڕی و بیرە نەوتەكان دۆخی شڵەژاوی كەرتی نەوتیان خراپتر و نوغرۆتر كرد.

هەرێمی كوردستان و نەوت
رێككەوتێكی سەیرە یان بەمەبەست دانراوە نازانم، كاتێك خەریكی نووسینی ئەم بابەتە بووم، گەیشتمە ئەوەی باسی نەوتی هەرێمی كوردستان بكەم، رۆژی هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بوو لە 1/6/2009، كە هەمان رێكەوتی رۆژی خۆماڵیكردنی نەوتی عیراقە لە 1972 دا، لە هەرێمیش دوای هەناردەكردنی نەوت كێشە و قەیرانی زۆر رووبەڕووی خەڵكی هەرێم بۆتەوە، لێرەش نەوت لە نیعمەتەوە بوو بە نیقمەت، بەهەرحاڵ قسەوباسی زۆر لەسەر نەوتی هەرێم و دەرهێنان و فرۆشتنی كراوە و بوار نییە لێرەدا باسی بكەم، بەڵام ئەوەی گرنگە گرێبەستەكان بە جۆرێكە بەشێكی كەمی داهاتەكەی دەگاتە دەست خەڵكی كوردستان، ئەمەش مایەی سەرسووڕمان و نیگەرانی زۆرە بۆ خەڵكی كوردستان و عیراقیش كە هاوبەشن، چونكە بەگوێرەی دەستووری عیراق، نەوت و گاز و سامانی سروشتی موڵكی گشت گەلی عیراقە، لێرەدا دەبێت بپرسین ئایا لە هەرێمیش رۆژێك نایەت بیر لە خۆماڵیكردنی نەوت بكرێتەوە؟

ئەوەی لەهەموو ئەوانە خراپتر و كاریگەرترە گەندەڵییە كە وەكو سەرەتان هەموو جەستەی عیراقی تەنیووە و بەتایبەتی سێكتەری نەوت، كە فراوانترین و بەرینترین گەندەڵی تێدادەكرێت كە مەترسیەكەی لەداعش و تیرۆر زیاترە، بەڵام ئەوەی مایەی خۆشی و ئۆمیدی گەلانی عیراقە، بوونی سامانی سروشتی و كشتوكاڵ و گەشتیاریی گرنگە لە وڵاتدا، ئەگەر حكومەتێكی نیشتمانیی خەمخۆر هەبێت، دەتوانێت لە نزیكترین و كورتترین ماوەدا چارە بۆ زۆرێك لەكێشەكانی بدۆزێتەوە، چونكە ئەزموونی دەوڵەمەندی زۆرێك لەگەلانی جیهان لەبەردەستدایە، كە لەدۆخی ئێستای عیراق خراپتر بوون و دواتر توانیان هەستنەوە سەرپێ‌ و گۆڕانكاری ڕیشەیی بكەن.

وتاری زیاتر



شایی‌ بگێڕین یان شین؟‬ بورهان شێخ رەئوف
2021-12-19 17:31      67 جار بینراوە




























نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو