لوقمان مستەفا

سزای لەسێدارەدان لە نێوان جێبەجێکردن و نەکردنیدا

  2021-06-20 16:33      81 جار بینراوە        کۆمێنت

سزای لەسێدارەدان، ئیعدام، یا کوشتن بەپێی یاسا، واتە کوشتنی کەسێک بە فەرمانی دادگا وەک سزا، پێشگرتنی گشتیی و قەدەغکردنی ئەو کارەی کە سزادرا و کردوویەتی، ئەو تاوانانەش کە سزاکەیان کوشتنە بە تاوانی مەرگ ناو دەبرێن. سزای مەرگ قورسترین سزایە کە دەکرێ بۆ مرۆڤ ببڕێتەوە و بێگومان دادگاکانی دەوڵەت بڕیارەکەی دەدا.

سزای لە سێدارەدان واتە (اعدام) لە هەرێمی کوردستان وەک یاسا، سزای لەسێدارەدان لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان بوونی هەیە، بەڵام جێبەجێکردنەکەی راگیراوە و لە رووی کردارییەوە جێبەجێ ناکرێت، ئەویش لەژێر فشاری رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی و هەروەها بۆ ڕازیکردنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، وەک ئاماژەیەک بۆ مرۆڤ دۆستی وپاراستنی شکۆی مرۆڤایەتی لە هەرێمی کوردستان. هەر لەم روانگەیەوە لە بڕگەو مادەکانی پەیماننامەی نێودەوڵەتیدا دەڵێت لە بەر ئەوەی لەسێدارەدان سزایەکی نامرۆڤانەیە و لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤدا ناگونجێت، هەروەها لە ماددە (6)ی پەیمانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافی شارستانی و سیاسیدا ھاتووە: (دەبێت سزای لەسێدارەدان لە حاڵەتی زۆر تایبەتدا بسەپێنرێت)، بەو مەرجانەی پەیمانەکە فەرزی کردووە، عیراق لە ساڵی 1971 ئەو پەیمانەی واژوو و پەسەند کردووە، دواتر پرۆتۆکۆلێکی ئیختیاری دەرچوو تایبەت بە سزای لەسێدارەدان، بەڵام عیراق واژووی نەکردووە و پەسەندی نەکردووە، بەپێی ئەو پەیمانەش عیراق سەرپێچی یاسای نێودەوڵەتی نەکردووە».

سزای لە سێدارەدان لە وڵاتە ئیسلامیی و عەرەبیەکاندا
زۆرن ئەو وڵاتانەی سزای لە سێدارەدان جێبەجێ دەکەن، بەڵام هەندێ لە دەوڵەتە ئیسلامیی و عەرەبیەکان کە یاسای لەسێدارەدان جێبەجێ دەکەن وەک ئێران و سعودیە و عیراق، بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان ئەو سزایەیان بەکارهێناوە بۆ پاکتاوکردنی نەیارەکانیان و کپکردنەوەی دەنگی ناڕازی سیاسی لە وڵاتەکانیاندا، کەمجار لەو وڵاتانەدا لەسێدارەدان بەکارهاتووە بۆ سزادانی تاوانبارە راستەقینەکان. بەشێک لە رێکخراوەکانی تایبەت بە مافەکانی مرۆڤیش لە نێویاندا هیومان رایتس وۆچ، گومان لەوەدەکەن لە ژێر ناوی تیرۆردا، ئەو حکومەتانە بەتایبەت حکومەتی عیراق هەمان سزا بەسەر خەڵکی دیکە جێبەجێ بکرێت بەتایبەتیش بەرامبەر بە سوننەکان.

لەسێدارەدان بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر
هەڵبەتە لە عیراق و هەرێمی كوردستانیش بەهۆی چەند تاوانێكەوە سزای لە سێدارەدان بەسەر تاوانباران دەسەپێنرێت، زۆرترین سزای لە سێدارەدانیش بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و مادەی 4ی ئەو یاسایەیە. ماده‌ی 4ی ئه‌م یاسایه‌ ده‌ڵێت:(1-هه‌ركه‌سێك هه‌ستێت به‌كاری تیرۆریستی یاخود به‌شداربێت سزاكه‌ی له‌سێداره‌دانه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی به‌كاره‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت یاخود به‌شدار و هاوبه‌شه‌ و یان زه‌مینه‌سازی بۆ ده‌كات هه‌مان سزا ده‌درێت واته‌ سزای له‌سێداره‌دان. 2- هه‌ركه‌سێك تیرۆریستێك یاخود هاوبه‌شێكی بشارێته‌وه‌و هه‌واڵی ده‌زگاكانی پۆلیس و ئاسایش نه‌دات به‌سزای هه‌تاهه‌تایی زیندانی ده‌كرێت). بێگومان كاتێك سه‌یری ئه‌م مادده‌یه‌ ده‌كه‌ین له ‌رووی یاساییه‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌دی ده‌كه‌ین به‌شێوه‌یه‌كی ناڕۆشن و تێكچرژاو نووسراوه‌، واته‌ هێنده‌ بۆشایی و كه‌لێنی تێدایه‌ به‌ئاسانی ده‌توانرێت به‌مه‌به‌ستی سیاسی به‌كاربهێنرێت، چونكه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ ئه‌م مادده‌یه‌ بۆ مه‌رامی سیاسی نووسرابێت.

لەسێدارەدان بەپێی یاسای کوشتنی پیلان بۆ داڕێژراو
هەروەها سزای لە سێدارەدان بۆ ئەو كەسانەش دەردەچێ كە تاوانێكی كوشتنی بە مەبەست یان كردەوەی تیرۆركردن یا تاوانی هاوشێوە دەکەن. ئەویش به‌پێی یاسای سزادانی عیراقی ماده‌(406) بڕگەی 1 له‌ یاسای سزادانی عیراقی 9 جۆر کوشتن سزاکه‌ی له‌سێدارادانه‌ واتا «اعدام» که ‌ئه‌مانه‌ن:
-کوشتن به‌هۆی (السبق الاصرار) و الترصد
-1سبق الاسرار: واتا بیرکردنه‌وه‌و تێفکرینی که‌سی تاوانبار پێش تاوانی کوشتن به‌شێوه‌یه‌کی هێمن و به‌بێ تووڕه‌بوون و هه‌ڵچوونی ده‌روونی به‌شێوه‌یه‌کی تر واتا که‌سێک تاوانی کوشتن بکات به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ حاڵه‌تێکی تووڕه‌بوون بێت و بچێته‌ ماڵه‌وه ‌بیر بکاته‌وه. الترصد:تاوانی کوشتن ئه‌گه‌ر هاتوو الترصدی له‌گه‌ڵ بێت سزاکه‌ی له‌سێداره‌دانه.‌ الترصد: واتا تاوانبار پێشوه‌خته ‌تاقیبی بکات و فرسه‌تێکی شیاو استغلال بکات واتا تاقیب کردن.
-2 تاوانی کوشتن به‌هۆی به‌کارهینانی ژه‌هر یان به‌کارهێنانی ئاله‌تی ته‌قینه‌وه‌(المواد المتفجرە ‌او مفرقعە).
-3تاوانی کوشتن به‌هۆی ژه‌هر: هه‌ر ماده‌یه‌ک ببێته ‌هۆی خێرا کوشتنی مرۆڤ ئه‌مه ‌پێی ده‌ڵێن ژه‌هر که ‌دوو جۆره:
‌‌- ژەهری ئاسایی(الگبیعی): بریتییه‌ له‌و ژه‌هرانه‌ی که‌ له ‌دره‌خته‌کانه‌وه ‌دروست ده‌بێت به‌بێ ده‌ستکردی مرۆڤ.
– ژه‌هری کیمیاوی: بریتییه‌ له‌و جۆرە ژه‌هره‌ی که ‌ده‌ستکردی مرۆڤه.‌
هۆی تاوانی ژه‌هر کە سزاکه‌ی قورسه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌کارهێنانی ژه‌هر هۆکارە ‌بۆ غه‌در و خیانه‌ت و تاوانبار استغلالی عیلاقه‌ ده‌کات، له‌لایه‌کی تره‌وه ‌به‌کارهێنانی ژه‌هر زۆر ترسناکه‌ له‌وانه‌یه ‌سه‌دان که‌س بکوژێت وه‌ک بخرێته ‌ناو رووبارو بیر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه ‌یاسادانه‌ر سزای کوشتن به‌هۆی ژه‌هر له‌سێداره‌دانه.
کوشتن به‌هۆی ئامێری ته‌قینه‌وه‌(الات المتفجره‌) ئه‌و جۆره ‌ئامێرانه‌ وا ده‌ناسرێن که‌ خێرا ده‌ته‌قن و زۆر زۆر ترسێنه‌رن وه‌ک قومبله‌و هاوه‌ن و…تاد، بۆچی سزاکه‌ی له‌سێدارە‌دانه‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م ئاله‌تانه ‌خۆیان قه‌ده‌غه‌ن و مه‌ترسی کوشتنی خه‌ڵکی به‌کۆمه‌ڵ هه‌یه.‌
أ_ ئەگەر کوشتنەکە پاڵنەرێکی پوچی (کەم_ سوک_ رسوایی) لە پشت بێت، وەك كوشتن بۆ بردنی سەعاتی دەستی یان بۆ بردنی جزدان و كیسە باخەڵی كەسێك.
ب_ یان كوشتن بە كرێ بەرامبەر بەپارە
ج_ کوشتن به‌ رێگای دڕندانە: ئه‌و جۆره ‌کوشتنه‌یه ‌که‌وا ئاسه‌وار به‌ جه‌سته‌ی کوژراو دیاره‌ وه‌ک کوشتن به‌قامه ‌چه‌قۆی قه‌ساب یاخود پارچه‌پارچه‌کردن یان سوتاندن.
– تیبینی/ بۆ ئه‌وه‌ی سزای له‌سێدارە‌دان بسه‌پێت به‌سه‌ر که‌سی تاوانبار ده‌بیت پێش کوشتن کاره‌ وه‌حشیگه‌ریەکەی کردبێت، واتا دوای کوشتن بیسوتێنێت له‌سێدارە ‌نادرێت و سزاکه‌ی جیاوازه.
4- کوشتنی دایک و باوک: به‌پێی یاسای سزادانی عیراقی هه‌ر که‌سێک هه‌ڵسێت به‌کوشتنی دایک و باوکی به‌هه‌ر شێوه‌یەک بێت ئه‌وا سزاکه‌ی له‌سێدارە‌دانه. دایک و باوک ئه‌و که‌سانه‌ن که‌ منداڵه‌که‌ له‌وان بووه‌، نه‌وەک سه‌رپه‌رشتیار و به‌خێوکه‌ر واتا ده‌بێت دایک و باوکی راستی (حه‌قیقی)بن.
5 – کوشتنی فه‌رمانبه‌ری حکومه‌ت (موڤف): سزای له‌سێدارە‌دان ده‌سه‌پێ به‌سه‌ر هه‌ر که‌سێک هه‌ڵبستێت به‌کوشتنی فه‌رمانبه‌رێک له‌کاتی ده‌وام.
فه‌رمانبه‌ر کێیه‌: هه‌ر که‌سێک ده‌وام بکات و مووچه ‌له‌ حکومه‌ت وه‌ربگرێت فه‌رمانبه‌ره ‌وه‌ک پۆلیس، پاریزگار و مامۆستا…تاد.
ئه‌گه‌ر هاتوو فه‌رمانبه‌رێکی خانه‌نشین بکوژێ سزاکه‌ی هه‌مان سزای فه‌رمانبه‌ری حکومه‌ت نابێت، چونکه ‌ته‌نیا مووچه‌ وه‌رده‌گرێت ده‌وام ناکات.
6- ئەگەر تاوانبار مەبەستی بوو دوو كەس یان زیاتر بە یەك كردار( فعل) بكوژێت و تاوانەكەی کرد.
لێرەدا مانای ئەم تاوانە ئەوەیە تاوانبار بیەوێت دوو كەس بە یەك كردار، بە یەكەوە بكوژێت. وەك بە 1 گولە 2 كەس یان زیاتر بكوژێت، لێرەدا مەرجە بە یەك كردار بێت، ئەگەر بە دوو كردار بێت ئەوا نایگرێتەوە و دەبێت كاتێك كەسێك بە چەک بە دەستڕێژ پەنجەی پێدائەنێت و چەند کەسێک دەکوژێت.
هه‌ر که‌سێک هه‌ڵسێت دوو که‌س یان زیاتر به‌یه‌ک( فعل )بکوژێت سزاکه‌ی له‌سێدارە‌دانه ‌وه‌ک ده‌ستڕێژی گولـله‌ له ‌کۆمه‌ڵێک که‌س یان فڕێدانی دوو که‌س له‌سه‌ر چیا.
7 – که‌سێک دوو تاوانی کوشتن بکات به ‌دوو کردار (فعل).
وه‌ک ئه‌وه‌ی دوو تاوانی کوشتنی جیاوازی کردبێت. یان شروع بێت لە تاوانێك، شروع واتە کەسەکە بیەوێت تاوان بکات، بەڵام نەتوانێت بیکات بە هۆی هۆكارێك لە دەرەوەی ویستی تاوانبار وەك: دەمانچەی لەسەر سەردا بنێت و پەنجەی پێدابنێت، بەڵام چروک بكات.
8- تاوانی کوشتن له‌ناو زیندان (سجن): ئه‌گه‌ر هاتوو که‌سێک سجن کرابێت و لەسەر تاوانی كوشتنی بە ئەنقەست سزا درابێت و له‌ناو زیندان هه‌ڵبستێ به‌کوشتنی زیندانیه‌ک ئه‌وا سزاکه‌ی له‌سێداره‌دانه‌، یان شروع بێت لە تاوانێك وەك: بیەوێت پاسەوان بكوژێت.
9- تاوانی کوشتن بکەیت بۆ ده‌سپێكی تاوانێکی تر، لێره‌دا که‌سی تاوانبار دوو تاوان دەکات و سزاکەی لەسێدارەدانە. وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌سێک خاوه‌ن ماڵێک بکوژێت، تاوەکو تاوانی دزی بکات، لێره‌دا سزاکه‌ی له‌سێدارە‌دانه. یاخود ژنێک مێرده‌که‌ی خۆی بکوژێت، تاوەکو به‌دوای پیاوێکی تر بکه‌وێت.

رەخنەی توند لەم یاسایە
دەق و ماددەکانی ئەم یاسایە بەگشتی رەتکراوەیە لەلایەن رێكخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی و رێكخراوی رێكەوتنی جیهانی دژی سزای لەسێدارەدان، هەر لە ساڵی 2002دا، رۆژی 10ی ئۆكتۆبر(18ی رەزبەر)ی، وەك رۆژی جیهانیی خەبات لە دژی سزای لەسێدارەدانیان راگەیاندووە. ئامانج لەو بڕیارە ئەوە بوو هەوڵبدەن سزای لەسێدارەدان لە هەموو وڵاتانی جیهاندا راگرن. بەپێی هەواڵی لێبووردنی نێودەوڵەتی، زۆربەی وڵاتانی جیهان سزای لەسێدارەدانیان لە یاساكانی خۆیان سڕیوەتەوە و هەندێك وڵاتیش هەن كە لەو راستایەدا هەنگاو هەڵدەگرن.

ئەو وڵاتانەی زۆرترین لەسێدارەدانی تێدا دەکرێت
بەڵام بەپێی راپۆرتی رێكخراوی نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ، لە هەندێك لە وڵاتانی جیهاندا هەر ساڵ بە هەزاران كەس سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا دەسەپێ و ئێستاشی لەگەڵدابێت، 58 وڵات هەن كە سزای لەسێدارەدان جێبەجێ دەكەن و زۆربەیان لە وڵاتانی وەك چین و ئێران و كۆریای باكوور و عەرەبستان و پاكستان و ئەمریكادا بەڕێوە دەچن. ئەو وڵاتانە بەرپرسیاری بەڕێوەبردنی لە سەدا 95ی سێدارەکانن لە جیهاندا. بەپێی ریزبەندی راپۆرتی رێکخراوی نێودەوڵەتی بێت عیراق لە پلەی یەکەم دێت، ئێران بە پلەی دووەم، چین و سعودیەش لە پلەی سێییەم و چوارەم دێن کە بەکۆی گشتی لەم چوار وڵاتەدا ٪87 سزای لە سێدارەدان بە بەراورد بە هەموو جیهان جێبەجێدەکرێت.

عیراق و کوردستان سزای لە سێدارەدان
لە کاتێکدا حکومەتی هەرێمی کوردستان یاسای لە سێدارەدانیش جێبەجێ بکات، ئەوا سەرپێچی لە یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی(القانون الدولی الانسانی) نەکردووە و پێشێلی ناکات، چونکە تا ئێستا عیراق پرۆتۆکۆلی ئیختیاری دووەمی تایبەت بە سزای لەسێدارەدانی ھاوپێچ بە پەیمانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافی شارستانیی و سیاسی پەسەند نەکردووە، ھەر کاتێکیش عیراق ئەو پرۆتۆکۆلەی پەسند کرد ئەوسا ھەرێمی کوردستان ئەگەر سزای لەسێدارەدان جێبەجێ بکات ئەوا دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.
ئەگەرسزای لەسێدارەدان لە عیراقدا جێبەجێبکرێت، کوردستانیش بەشێکە لە عیراق و دەبێت جێبەجێی بکات، بۆ ئەو مەبەستەش بڕگە و ماددەی تایبەت هەیە، ئەو تاوانانەش کە لەسێدارەدان دەیانگرێتەوە لە یاسای سزادانی عیراقی دیاریکراون، وەک کوشتنی بە ئەنقەست، تیرۆر و بازرگانی بە ماددە هۆشبەرەکان، بەڵام ئەم رێکخراوانە تائێستا نەیانتوانیوە رێگری لە حکومەتی عیراقی بکەن بەهەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، یاخود بەلای کەمەوە جێبەجێ نەکردنی سزاکە، وەک ئەوەی کە لە هەرێمی کوردستان گوشارەکەیان تاڕادەیەک ئامانجەکەی خۆی پێکاوە.

چارەنووسی نادیاری سزادراوەکان
بەڵام یەکلانەکردنەوەی چارەنوسی ئەم(سزادراوانە) کە سزادراون بەسزای لەسێدارەدان، کە رەنگە رێژەکەیان تادێت لە بەرزبوونەوەدا بێت، کە تیایاندایە چەندین ساڵە لە چاوەڕوانی مەرگدایە.! نە یاساکە هەموار دەکەنەوە نەسزاکەشیان بەسەردا جێبەجێ دەکەن.! چارەنووسیان بەشێوەیەکی نادیار ماوەتەوە و بوونەتە ئەرک بە سەر حکومەت و کەس و کاریشیانەوە.

پارێزەر

وتاری زیاتر

گەندەڵیی یاسایی‬ لوقمان مستەفا
2021-07-28 18:56      35 جار بینراوە




نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو